Opnieuw schrijft David Grossman over het verlies van zijn zoon. "Achteraf brak mijn hart, dat het mógelijk was te schrijven over zoiets vreselijks."

door Maria Vlaar

David Grossman (Jeruzalem, 1954) is een van de invloedrijkste Israëlische romanschrijvers, die in het conflict met de Palestijnen altijd een genuanceerde en vredelievende positie heeft ingenomen. In augustus 2006 riep hij de Israëlische regering op de aanvallen op Libanon te staken. Enkele uren voor de wapenstilstand werd zijn jongste zoon Uri, soldaat in Zuid-Libanon, gedood bij een
raketaanval op zijn tank. Sindsdien is rouw een essentieel onderdeel van zijn oeuvre. Zijn nieuwe boek Uit de tijd vallen, is een 'verhaal in stemmen' over een groep rouwende ouders, die allemaal een kind verloren.

- In Uit de tijd vallen horen een man en vrouw dat hun zoon is gesneuveld. Daarna zwijgen ze vijf jaar?

De eerste reactie op een zo groot verdriet is sprakeloosheid. Ik moest iets onder ogen zien dat 'groter' is dan woorden. Mijn eerste reactie was fysiek: een gat in de grond graven en daarin gaan liggen, of rennen totdat ik erbij neerviel. Maar als mens móet je je uitdrukken, heb je woorden nodig. En toen heb ik dit geschreven. Achteraf brak mijn hart, dat het mógelijk was te schrijven over zoiets
vreselijks.

- Heeft het boek u troost gegeven?

Ik geloof niet in troost, ik geloof niet in een hiernamaals. Ik wil er wel in geloven, maar dat lukt me niet. Het is niet zo dat je je op aarde slecht kunt gedragen en dan daarna alsnog kunt ontsnappen naar het hiernamaals. Dit leven is de enige kans die we hebben. Dat maakt het leven ook intens en de moeite waard.

Ik zocht een plek binnen in mijzelf, waar ik contact kan maken met de dode, hem aan kan raken. Het verlangen naar fysiek contact met mijn zoon Uri is zo groot! Zijn geur, stem, omhelzing. Maar dat komt nooit meer terug. Op die plek van binnen spreek ik een taal die alleen hij en ik verstaan. Een plek waar ik hem weer tot leven kan wekken. Een plek van intimiteit, maar ook van eenzaamheid.

- Hoe reageerden de Israëlische lezers op uw aanpak van het onderwerp?

Zovelen hebben geliefden verloren in Israël. In mijn boek wordt de dood weer een privéthema en niet alleen een collectief gegeven. Dat was een bevrijding voor sommige lezers. In Israël is de dood van onze kinderen genationaliseerd. Ze sterven in een 'nationale onderneming'. Daar rebelleer ik tegen. Ik zie Uri niet als soldaat, maar als kind.

- U heeft schrijven eens een vorm van 'tikum' genoemd, het helen van de ziel. Kan literatuur de wereld beter maken?

Literatuur kan onze cynische en wrede wereld niet veranderen. Maar literatuur kan wel iets ín de wereld veranderen. 'Makom', waarvan jullie woord Mokum komt, betekent in het Hebreeuws god, maar ook 'plek', of 'thuis'. Het lezen of het schrijven van een boek kan een 'makom' zijn, een gevoel van thuis. Literatuur toont alternatieven voor de realiteit waarin we wonen. Wat ik wil als schrijver is dat je
vanuit verschillende standpunten kunt kijken naar alles in de wereld. Zo is het ook met Israël. Als wij alleen met onze eigen ogen naar het conflict met de Palestijnen kijken, dan verliezen we zicht op de realiteit. We moeten het ook vanuit hún ogen zien, dat maakt ons niet zwakker, maar juist sterker.

- Gelooft u nog in een oplossing voor het conflict?

Ik ben steeds pessimistischer geworden. Het huidige proces kan ons fataal zijn. Niemand spreekt meer over vrede. Als je het woord alleen al gebruikt, word je als een gek gezien, als ultralinks. De meerderheid is er niet mee bezig. Vrede lijkt een sprookjeswoord.

- Hoe kijkt u tegen premier Benjamin Netanyahu aan?

Hij regeert met macht en angst. Enige visie op Israëls toekomst heeft hij niet. Maar de grote meerderheid van de mensen in Israël steunt hem. Hij, die 'grote patriot', heeft de macht om werkelijk een nieuw pad in te slaan, een dialoog met de Palestijnen aan te gaan, ons lot te wijzigen. Door zijn politiek is de visie op wat voor land Israël eigenlijk is, namelijk een open, liberale, westerse democratie, die middenin de wereld staat, helemaal verdwenen. En nu sturen hij en minister Ehud Barak van Defensie regelrecht aan op een aanval op Iran. Ik vind het vreselijk dat Iran een nucleaire macht wordt. Maar het zou een tragische vergissing zijn als
Israël Iran zou aanvallen. Het zou een wederzijdse oorlog zonder einde worden.

- Hoe groot is de invloed van het leger op het leven in Israël?

Jongens van negentien wordt opgedragen bij een wegblokkade in de bezette gebieden te posten, Palestijnen te beledigen, geweld toe te passen, en geweld van zowel de Palestijnen als de kolonisten te doorstaan, zonder enige voorbereiding. Laatst las ik in een verslag over een jongen die zei dat hij zich een God voelde. Hij had de macht om iemand te doden. En dan zou zijn moraal weer honderd
procent omslaan als hij weer terug in Israël is? Niemand kan met twee soorten moraal tegelijk leven.

- Was u pacifist, of bent u het door de dood van uw zoon geworden?

Nee, dat ik me niet veroorloven in onze regio. Zonder leger zou Israël niet bestaan. We leven in een gebied vol geweld en haat. We moeten sterk zijn, een sterk leger hebben, én vrede hebben. Vrede is de tweede component van onze veiligheid en ons voortbestaan.

- Heeft Barack Obama de macht om iets te veranderen?

Natuurlijk, de V.S. is het machtigste land ter wereld. Maar in zijn eerste periode heeft Obama zo goed als niets gedaan. Hij is de belangrijkste wereldleider, hij heeft de macht om de Israeliërs en Palestijnen weer naar de onderhandelingstafel te sturen.