David van Reybrouck beschrijft de geschiedenis van Congo sinds 1870 in indrukwekkend boek.

door Vincent Smits

Tijdens één van zijn bezoeken aan Kinshasa, de hoofdstad van Congo, belandde de Belgische schrijver David Van Reybrouck in een oude, verlaten remise voor stadsbussen. Daar trof hij in een roestige boot een op zijn buik liggende man in brons aan. Het bleek om het vier meter hoge in Brussel gegoten beeld van ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley ('Doctor Livingstone, I presume') te gaan, dat tot de onafhankelijkheid van Congo in 1960 decennia op een heuvel bij Kinshasa had gestaan. De boot was één van de drie schepen waarmee Stanley in opdracht van koning Leopold II van België tussen 1879 en 1884 de rivier Congo had bevaren om posten te stichten. Zo begon de kolonialisering van dit enorme land.

Van Reybrouck, wiens vader als spoorwegreparateur in Congo werkte, trok jaren uit om de geschiedenis van Congo sinds 1870 vast te leggen. Het resultaat doet sterk denken aan de Congolese versie van Geert Maks In Europa. Van Reybrouck las een reeks boeken en reisde heel Congo rond. Hij sprak daar vooral Congolezen, met bijzondere verhalen, zoals de oude Etienne Nkasi, die beweerde in 1882 (!) geboren te zijn en die dat aannemelijk maakte met verhalen over die vroege jaren van de kolonisatie. Door deze werkwijze krijgt vooral de voorheen onderbelichte Congolese blik op de gebeurtenissen in het land veel aandacht.

Van Reybrouck stipt interessante zaken aan, bijvoorbeeld over het schandaal van de Vrijstaat, waar Leopolds zucht naar geld uitmondde in een perfide, bloeddorstige exploitatie van de Congolezen. Op enorme schaal werd de bevolking via bruut geweld - handen afhakken was geen uitzondering - gedwongen rubber te winnen. Deze 'rood-rubberpolitiek' werd begin twintigste eeuw streng veroordeeld door een hele reeks prominenten, onder wie de schrijvers Marc Twain en Arthur Conan Doyle.

Uiteindelijk zag Leopold II zich door de toenemende internationale druk en vooral door een enorm oplopende schuld gedwongen zijn Congo in 1908 aan de Belgische staat over te dragen. Van Reybrouck beschrijft hoe Brussel dan beseft dat in België een totaal gebrek aan kennis van de inlandse cultuur bestaat. De regering stuurde een leger onderzoekers naar Congo om de inheemse bewoners en hun gebruiken en leefwijzen vast te leggen. Het  resultaat was de Encyclopédie des races noires en zoals vaker in de Congolese geschiedenis is gebeurd, hadden de goede bedoelingen van de Belgen desastreuze gevolgen. De encyclopedie werd zeer belangrijk. Doordat veel missionarissen op basis van dit boek lesgaven aan Congolezen, werden de stereotypen over de diverse stammen bevestigd. Zo heette het dat leden van de Babua-stam geen respect voor meerderen hadden en dat pygmeeën alles stalen wat los en vast zat. Het boek versterkte zo de tribale gevoelens bij de bevolking. Dit leidde later tot opstanden en etnisch geweld tussen bevolkingsgroepen. In Oost-Congo leiden etnische spanningen nu nóg tot vreselijk geweld.

Van Reybrouck brengt met de verhalen van gewone Congolezen de geschiedenis tot leven. Van de pogingen van de Belgen de Congolezen in een slaafs burgerlijk kindervolkje te veranderen tot de chaos die ontstond na de onafhankelijkheid in 1960, en de spiraal van geweld en ellende waarin het land vervolgens terechtkwam.

De Belgische ambtenaar Vladimir Drachoussof, die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Congolese jungle trok om belasting te innen, had toen in zijn dagboek al voorspeld dat het mis zou gaan met Congo. 'Afrika is een leerschool voor het karakter, maar een kerkhof voor illusies.'
Eén van de markantste figuren in het boek is de flamboyante journalist Jamais Kongolais, die door de eerste president van Congo, Patrice Lumumba, in 1960 op het laatste moment in het vliegtuig werd meegenomen voor een onaangekondigd staatsbezoek aan de Verenigde Staten. De beste man arriveerde daar zonder paspoort en met slechts een pen op zak. Het bezoek eindigde in een teleurstelling voor Lumumba. Eisenhower weigerde Lumumba en zijn delegatie te ontvangen.

Het is niet gemakkelijk bijna 130 jaar in ruim zeshonderd pagina's te proppen en het duizelt de lezer soms van de namen en feiten, maar het vlot geschreven boek verveelt nooit en is zeer boeiend voor eenieder die geïnteresseerd is in de geschiedenis van een zeer arm land dat potentieel het rijkste ter wereld is door zijn enorme voorraad grondstoffen.

Van Reybrouck eindigt zijn odyssee in China, waar blijkt dat Congo zich steeds meer afkeert van het Westen - in sommige Chinese steden zitten complete wijken vol Congolese handelaars. Een ongemakkelijke gedachte voor veel Belgen, die perfect geïllustreerd wordt door Livingstone op zijn buik in die verlaten remise in Kinshasa.