Tweede deel van Verga's klassieke romanreeks uit de Italiaanse literatuur vertaald.

door Alle Lansu

Giovanni Verga (1840-1922), een van de grootste Italiaanse schrijvers van de negentiende eeuw, had in een vijfdelige cyclus de verschillende lagen van de toenmalige standenmaatschappij in kaart willen brengen, maar uiteindelijk bleef het project steken in twee voltooide romans, De leeglopers (1881) en Baas don Gesualdo (1889). Verga doopte het project De cyclus van de overwonnenen, en beide romans staan dan ook in het teken van de langzaam maar zekere ondergang van de geportretteerde personages.
In De leeglopers liet hij zien hoe de goudeerlijke, hard werkende vissersfamilie met die naam het slachtoffer werd van het noodlot (schipbreuk, cholera) en de meedogenloze machtsspelletjes van haar concurrenten. In Baas don Gesualdo gaat de gelijknamige held ten onder aan zijn eigen succes. De rijkdom die hij met hard ploeteren vergaard heeft, krijgt op den duur het effect van een boemerang, want 'waar de suiker is, daar zijn de mieren' (om eens een treffend Indonesisch gezegde te citeren).
Verga was de beroemdste exponent van het verisme, de Italiaanse variant van het naturalisme. In zijn romans staat de verteller als het ware als een onzichtbare cameraman tussen het menselijke gekrioel en vertelt hij het verhaal consequent in filmische scènes, om zo de gebeurtenissen voor zichzelf te laten spreken. Verga staat erbij en kijkt er naar, met een glimlach om zijn lippen. Als lezer heb je soms zelfs de indruk dat hij even naar je knipoogt. Het is die subtiele ironie waarmee hij zijn tragische geschiedenissen tegelijkertijd tot vermakelijke zedenschetsen maakt, waarin de hypocriete poppenkast van het menselijk bedrijf te kijk wordt gezet. Alle slinkse wegen waarmee mensen uiteindelijk vooral hun eigen belang dienen, passeren de revue.
In Baas don Gesualdo schetst Verga de opkomst en ondergang van een man die met niks is begonnen tot hij door zijn exuberante rijkdom het noodlot over zichzelf afroept. Als metselaar heeft hij met zijn tomeloze werkdrift een vermogen vergaard waardoor hij rijker is geworden dan alle bazen waar hij ooit voor gewerkt heeft. Om zijn eenvoudige komaf te compenseren, arrangeert hij een huwelijk met een vrouw die afkomstig is uit een adellijke familie die aan de rand van de bedelstaf staat. Door deze connectie hoopt hij zich te verzekeren van de steun van de plaatselijke adel. Maar in de negentiende eeuwse standenmaatschappij wordt wie voor een dubbeltje geboren is, nooit een kwartje. Gesualdo heeft dan wel het geld, maar in sociale zin raakt hij steeds geïsoleerder. Op slinkse wijze weet de locale aristocratie het oproer van de boeren te kanaliseren in zijn richting, in de hoop zo zelf buiten schot te blijven. Zijn eigen familieleden proberen hem te plukken waar ze
kunnen. Zijn enige dochter, vrucht  van een dor huwelijk, trouwt met een edelman die de bruidsschat voor zijn ogen over de balk smijt.
Gaandeweg oogst hij met het bezit dat hij vergaard heeft steeds meer ellende, en raakt hij steeds meer verbitterd. Ziek van verbittering kwijnt hij uiteindelijk weg. Met al zijn geld kan hij geen gezondheid kopen. Als weduwnaar verblijft hij de laatste maanden van zijn leven in de spilzieke entourage van zijn dochter en schoonzoon, waar hij de vernederingen van het personeel moet ondergaan, dat hem heeft ontmaskerd als 'een simpele, ongeciviliseerde ziel'. 
Met vaste hand, maar steeds vol mededogen, voert Verga Gesualdo geleidelijk naar de totale ondergang. En als lezer ga je mee in dat mededogen. Want in de aanloop naar het bittere einde heeft de schrijver Gesualdo zo geportrettteerd dat je achter deze soms meedogenloze man altijd een mens bent blijven zien die aan zijn eigen beste bedoelingen ten onder gaat. Hij is een tragische figuur, een slachtoffer van zijn eigen ambities en de maatschappelijke verhoudingen en conventies van zijn tijd. Daarmee is  Baas don Gesualdo 120 jaar na verschijnen nog altijd actueel.