Margriet de Moor maakt van Rembrandt een soort zweverige debiel die denkt als een achtjarige.

door Arie Storm

Het is nooit een aangenaam gezicht te zien hoe een schrijver zich aan een onderwerp vertilt en bij Margriet de Moor kunnen we dit nu al boek na boek waarnemen. Haar nieuwste roman heet De schilder en het meisje. Een vestdijkiaanse titel, al maakte Vestdijk er bij de titel meestal al meteen méér van, iets geestigers, iets aantrekkelijkers; denk aan De filmheld en het gidsmeisje en De filosoof en de sluipmoordenaar. Geestigheid en aantrekkelijkheid zijn bij De Moor ver te zoeken, net als echt spannend, inlevend schrijven, een goede techniek en de kunst om het leven zelf werkelijk te pakken. Bij De Moor is het distantie troef.

Ze is niet in staat om ook maar een enkele goede zin te produceren. Laat ik maar meteen een voorbeeld geven. Redelijk in het begin van de roman lezen we dit: 'Even zag hij wangen en mond verwringen, in de ogen flitste benieuwdheid op, intens als een groot verlangen.' Dat 'zag' had weggewerkt moeten worden, die in de ogen opflitsende benieuwdheid is een leeg cliché en 'verlangen' is een woord dat je ook al niet graag leest in een literaire context.

Wat het allemaal tot gevolg heeft, is dat er een enorme afstand wordt gecreëerd tussen de lezer en dat wat hij zit te lezen. De hoofdpersoon van deze roman is Rembrandt, ja, de grote schilder, al wordt zijn naam flauw genoeg verborgen gehouden. Het is de schilder hier en de schilder daar in deze geestloze roman. Hij loopt rond in het Amsterdam van 1664, om precies te zijn op 3 mei van dat jaar, de dag dat een meisje op de Dam bij wijze van terechtstelling publiekelijk wordt gewurgd. Schilder en meisje gaan op de een of andere manier bij elkaar komen, al is het over de grens van leven en dood heen, laat dergelijke kitsch maar aan De Moor over.

Rembrandt was in zijn tijd controversieel, zeker in het jaar dat De Moor behandelt. 'U rotzooit maar wat aan,' krijgt hij van een opdrachtgever te horen. Grapje (toch nog!) van De Moor, een gevleugelde uitspraak van de twintigste-eeuwse geweldenaar Karel Appel was immers: 'Ik rotzooi maar wat an.' Zo stoeit De Moor wel meer met de tijd. Het was met de publieke werken in de zeventiende eeuw niet beter gesteld dan nu: 'de enorme bouwrotzooi al jarenlang hier in de stad, nu weer het doortrekken van de Herengracht over de Amstel, overal puin en modder, alle begrotingen dubbel en dwars overschreden, hield het dan nooit op, wat waren dit voor bestuurders?'

Dergelijke knipogen naar de lezer van 2010 zijn misschien nog wel aardig, maar niet als ze, zoals het geval is bij De Moor, worden ondergraven door overvloedige vooruitwijzingen en door misplaatste ironische distantie, dan wordt het iets mechanisch, een trucje. We kunnen dan zelfs spreken van verteltechnische onmacht. Het meisje van de titel wordt bijvoorbeeld herhaaldelijk, ja, hoe zeg je dat, toegesproken - 'wat jij nog niet weet maar nog wel komt te weten' - of we kijken niet door de ogen van dat meisje, maar krijgen een enorme uitleg van de verteller. Zoals hier, en we zitten dan al op bladzijde 182: 'Dat de sfeer in huis iets eigenaardigs had, merkte ze niet meteen. Verwonderlijk was dat niet. Ze was opgegroeid op het land, de weiden en akkers buiten de stadswal van Aarhus, bovendien was ze nog jong. Ze had al wel van hoererij gehoord, maar nog nooit van prostitutie.' Džh! Hier had De Moor of de vertelster inmiddels niet meer tussen
mogen komen.

Pijnlijker nog wordt het wanneer ze dezelfde krukkige vertelmethode hanteert in het geval van Rembrandt. Wanneer je zijn opvattingen over kunst die De Moor hier ventileert goed bekijkt, dan kun je niet anders doen dan hem op één lijn stellen met de moderne heks Susan Smit. De Moor maakt van Rembrandt een soort zweverige debiel die denkt als een achtjarige.