Ambitieuze tweede roman van Sophie Zijlstra.

door Arie Storm

Sophie Zijlstra (1967) debuteerde drie jaar geleden met de bijzonder geslaagde roman Mevrouw Couperus. Daarin vulde ze op de entertainende en inlevende wijze van een fictieschrijver een periode in waarover weinig bekend was in het leven van Elisabeth Couperus - inderdaad: de vrouw van. Laverend tussen biografie en roman leverde ze een on-Nederlands debuut af. Haar aanpak deed een beetje denken aan die van de Britse alleskunner Peter Ackroyd. In recensies in de Nederlandse kranten werd dan ook prompt wisselend op het boek gereageerd: van laaiend enthousiast tot meer afwijzend.

Haar tweede roman, Potifars vrouw, nu net verschenen, is wederom een waagstuk. En het resultaat is wat mij betreft ook nu verbluffend.

Deze keer staat de Joodse man Mendel Waterman, een volkomen fictief personage, centraal. Wat hij meemaakt is des te werkelijker; aan de hand van de belevenissen van Waterman schetst Zijlstra een beeld van Nederland in de twintigste eeuw, tot aan het einde van de jaren zeventig. Niet alleen overleeft Waterman de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, ook belandt hij zo'n dertig jaar na die oorlog in een trein die door Molukse vrijheidsstrijders wordt gekaapt.

Dat is een beetje veel voor één man, zou je kunnen zeggen, maar wederom laat Zijlstra haar grote talent zien: ze is een fictieschrijver die knap gebruikmaakt van de werkelijkheid, van de volheid ervan, en die er ook nog eens in slaagt die werkelijkheid tegen de klippen op overtuigend aan te bieden. Hoewel er ernstige zaken worden aangesneden en de dood in deze roman een belangrijke rol speelt, krijgt de lezer vooral het gevoel van léven mee en van de vreugde ervan. Dat is het hoogste wat literatuur kan bewerkstelligen.

Mendel Waterman is een trotse en levenslustige man. Hij houdt van vrouwen en hij houdt van kunst; hij verzamelt schilderijen. Zijn trots speelt een belangrijke rol in dit boek. Voor de oorlog werkt hij als restaurateur in het Museum Boijmans in Rotterdam. Koningin Wilhelmina opent in 1938 het nieuwe museumgebouw van het Boijmans. 'Een kunstverzameling zonder een Rembrandt is als een mens zonder hoofd, meneer Groot,' grapt ze  tegen een collega van Waterman. Waterman kan trots melden dat hij wel degelijk Rembrandts in zijn bezit heeft. Dat wekt een diepe afkeer, een haat die ook nog eens antisemitische trekken blijkt te hebben, van Groot voor Waterman op.

Er volgt een hoofdstuk waar Waterman en deze Groot op een veiling in Londen tegen elkaar op bieden in een poging het schilderij Potifars vrouw van Rembrandt te bemachtigen. Het is duidelijk: er staat dan al veel meer op het spel dan de kwaliteit van de eigen collectie. In dit hoofdstuk gebeurt alles tegelijk: Zijlstra schetst een onuitwisbaar portret van Waterman, ze geeft het belang aan dat dit schilderij in zijn leven zal hebben, ze definieert wat antisemitisme is en ze schrijft het allemaal ook nog eens enorm spannend op.

Daar komt haar techniek bij. In Potifars vrouw zit een gedurfde alwetende verteller. Zijlstra vertelt haar verhaal terwijl ze dicht op de huid zit van Waterman, maar in het begin geeft die alwetende verteller al aan dat hij er is en dat hij de touwtjes in handen heeft. Zo wordt er begonnen in de gekaapte trein en zien we de meeste gebeurtenissen door de ogen van Waterman. Maar die verteller biedt ons dan al op subtiele wijze kijkjes aan in de wereld buiten de trein.

Het is, zoals gezegd, een gewaagde aanpak, maar hij werkt. Zijlstra weet door deze manier van vertellen het tempo in het verhaal hoog te houden en ook wordt het verhaal nergens larmoyant of ongeloofwaardig. En dat is, met alles wat hier binnen het bestek van tweehonderd bladzijden overhoop wordt gehaald, razend knap te noemen. Ja, er is wederom sprake van on-Nederlandse kwaliteit.