In 1942 werd in Praag een aanslag gepleegd op de nazi Reinhard Heydrich. Laurent Binet schreef er het meesterwerk HhhH over, dat is genomineerd voor de Europese Literatuurprijs. „Ik kon elke seconde verantwoorden.”

door Theo Hakkert

Hij houdt ervan midden op straat te lopen. Twee dagen wandelen door Praag en Laurent Binet komt amper op trottoirs. Maar dan, in de Resslovastraat. Daar stapt Binet, de Franse auteur van de roman HhhH, van de straat de stoep op om te wijzen naar een onopvallend raam in de muur van een kerk. Geen groot, gebrandschilderd raam, maar eerder een onbeduidend valraam op twee meter hoogte. „Hier”, wijst hij vol ontzag. „Hier is het gebeurd.”

BEUL
In 1942 zuchtte ook Tsjecho-Slowakije onder het juk van de nazi’s. Hitler had zijn protégé Reinhard Heydrich als ‘Reichsprotektor van Bohemen en Moravië’ gestationeerd in Praag, waar deze zich liet gelden als een genadeloze bruut. Heydrich was een van de wreedste nazi’s. Executies waren aan de orde van de dag. Zijn bijnaam werd ‘de beul van Praag’.
De geallieerden en het Tsjechische verzet wilden Heydrich liquideren. Twee parachutitsten, Gabcik en Kubis, een Slowaak en een Tsjech, werden gedropt. Op 27 mei 1942 pleegden ze een aanslag op Heydrich, die zo dom en arrogant was geweest om in een open Mercedes zonder ordonnans zijn vaste route van huis naar ‘kantoor’ te rijden. De stengun van Gabcik weigerde op het moment suprême. De granaat van Kubis ontplofte wel. Heydrich werd geraakt, maar hij stierf pas dagen later, aan een bloedvergifting ten gevolge van de verwonding.

Gabcik, Kubis en hun hulpen doken onder in een kerk, deze kerk hier aan de Resslovastraat.Ze werden verraden. De op wraak beluste Duitsers belegerden de kerk, maar het zou weken duren voordat ze de mannen wisten te bereiken. Op een bepaald moment werd de brandweer ingeschakeld om de crypte waarin de mannen zich hadden verschanst onder water te zetten. Door het onbeduidende valraam werden brandslangen naar binnen geleid, die door de belegerde partizanen eerst nog simpelweg met behulp van een ladder weer naar buiten werden gedrukt.

FEITEN
Laurent Binet (38) heeft over Reinhard Heydrich, over de aanslag en de nasleep, een briljante roman geschreven. HhhH - Himmlers hersens heten Heydrich. In 257 korte en langere hoofdstukken en scenes schetst hij alle achtergronden. Maar is het wel een roman? In zijn boek bespreekt Binet voortdurend het schrijfproces. Wat hij absoluut niet wilde, is zelf iets bedenken. Alles wat hij schreef moest door feiten worden ondersteund. „Ik wilde een waargebeurd verhaal schrijven”, zegt hij later deze middag. „Ik vroeg me af: kan ik het verhaal vertellen zoals een roman dat zou doen, maar zonder te fantaseren?”
Een romanschrijver die zijn vrijheid opgeeft, wat gaan we nou krijgen? Binet glimlacht. „Ik wilde de vrijheid niet. Wel de techniek van de roman, maar minus de fictie.”
Dat viel niet mee, bekent hij. „De neiging tot het gebruik van mijn verbeelding was er steeds. Ik kon het niet laten, maar het moest, anders pleegde ik verraad aan mijn project.” Waar hij een enkele keer toegeeft aan zijn zwakheid, komt hij daar een hoofdstuk verder op terug. „Met commentaar op het feit dat ik fantasie had gepleegd.”

CRYPTE
Achter het valraam, in de crypte onder de Sint-Cyrillus en Sint-Methodiuskerk, is gemakkelijk te zien wat Binet tot zijn roman heeft aangezet. Het is een vochtig-kille, donkere plek die zeer tot de verbeelding spreekt. Dat rare raam. De stenen vakken waar Gabcik en de zijnen sliepen hadden eerder dienst gedaan als mortuarium voor overleden monniken. Er is een trap die omhoog leidt, maar die eindigt tegen een dicht luik. Toen de Duitsers zich eindelijk toegang wisten te verschaffen, sloegen de partizanen de hand aan zichzelf.
Het drama dat zich hier in 1942 heeft afgespeeld, is voelbaar. Bustes vereren de verzetstrijders.
In HhhH schrijft Binet: ‘In de crypte bevond zich alles’.

De Duitse wraak op de aanslag was gruwelijk. De totale bevolking van het dorp Lidice werd vermoord, vergast, geliquideerd, alle gebouwen verwoest. Alsof Lidice nooit had bestaan.
De discussie in Tsjechië of de aanslag dit offer wel waard is geweest, is nog altijd niet verstomd. Milan Kundera zou hebben gezegd van niet. Maar Binet is een andere mening toegedaan. Weer buiten de crypte zegt hij: „In de propaganda heeft Hitler hier een zware nederlaag geleden. Tsjechië had laten zien waar het toe in staat was. Verzet had zin. De Duitsers waren niet onaantastbaar.”
In zijn roman zegt hij over de twijfelaars: ‘Misschien schrijf ik dit boek wel om hen te laten begrijpen dat ze zich vergissen.’

VERRAAD
De plekken in zijn roman, Laurent Binet loopt er in hoog tempo langs. Het ongewassen gebouw waar nu het ministerie van Handel is gevestigd zaten, was toen het hoofdkwartier van de nazi’s. Hier stak Karel Curda de straat over om Gabcik en Kubis te verraden.
Het café tegenover de Sint-Cyrillus en Sint-Methodiuskerk heet De Parachutisten. In een tussenkamer herinneren foto’s en affiches aan de aanslag en de strijd om de crypte. Foto’s van Gabcik, Kubis en ook Heydrich. Boven de deur naar het toilet staat geschilderd: ‘Geheime Staatspolizei’. Je vraagt je af wat er dan nog geheim is.

Binet heeft HhhH - zijn debuut, meteen bekroond met de Prix Goncourt du Premier Roman, terwijl inmiddels in twintig landen aan vertalingen wordt gewerkt - opgebouwd in de richting van een dubbele finale. Vóór de scenes van de belegering van de kerk beschrijft hij minutieus de toedracht van de aanslag. Gabcik en Kubis hadden een bocht gekozen waar Heydrichs Mercedes gedwongen was af te remmen. Ter plekke herinneren een plaquette en een monument annex standbeeld aan de aanslag.

Vreemd, hoe vaak Binet ook in Praag was om aan zijn boek te schrijven, vandaag is hij voor het eerst op deze plek. „Had ik voor de feiten niet nodig”, zegt hij nuchter. De bocht is verlegd. Er loopt nu een snelweg vlak langs.Toen hij de feiten op een rijtje had, alle bronnen had geraadpleegd, kon hij de aanslag beschrijven. Tot in detail. „Van seconde tot seconde kon ik het moment reconstrueren.”

SLOWMOTION
Je kunt, zo beaamt Binet, de roman zien als een vorm van uitstelgedrag. „Ik wist uiteraard dat die scenes zouden komen. Ik stelde uit en uit. Ik wilde de lezer voorbereiden en ook mezelf. Ik heb mezelf zo heel veel druk opgelegd.”Hij ging naar Praag om die finales te schrijven. „Op een bepaald moment had ik alles. Geen smoesjes meer. Al houd je natuurlijk nooit op met leren.”
Wist hij zich vervolgens in toom te houden? Lukte het hem zich aan de feiten te houden? Hij lacht besmuikt. „Op het moment dat de granaat van Kubis afging, wervelde een jasje van Heydrich omhoog. Dat wist ik, dat is een feit, het staat in de bronnen. Ik had een visioen van hoe dat jasje door de lucht vloog. Ik kon dat niet voor waar aannemen. Ik besloot het jasje te laten vliegen.”
n slowmotion, waardoor de scene sterk doet denken aan het moment in de film The Untouchables, waarin een kinderwagen temidden van een vuurgevecht tussen de politie en mafia van Chicago de trappen van het Grand Station afrolt.
„Wat op zich weer een verwijzing was naar Eisenstein. Ik moet bekennen dat ik daaraan heb gedacht, ja, en ook fantaseerde ik dat Brian de Palma de scene uit mijn boek zo zou filmen.”
Op het randje? Hij knikt „Op het randje. Ik had mijn theorie en ik pretendeer niet dat ik me aan al mijn regels heb gehouden. Ik had op z’n minst het probleem aan de orde gesteld.”