In de jaren negentig zou het hem niet hebben verbaasd wanneer hij gevraagd was het Boekenweekgeschenk te schrijven. Nu was het voor Joost Zwagerman een verrassing. ‘Duel’ is zijn eerste fictiewerk in acht jaar. “Met drie kinderen is het nog leuker dan met twee, maar het wordt wel een vrolijke chaos in je huis.” Zaterdag een interview met Joost Zwagerman in het Spectrum (bijlage van de Twentsche Courant Tubantia).

Door Theo Hakkert

“Weet je hoeveel trucks nodig waren om die boeken naar Nederland te brengen? Veertien! Het was een soort exodus. De trucks gingen niet allemaal tegelijk weg. Als ze in een konvooi hadden gereden, was ik er naast gaan rijden op een motor.”...

Een vrijdagmiddag in Amsterdam. Joost Zwagerman lepelt vredig in zijn pompoensoep. Glaasje Sancerre erbij. Lekker. Een rustmoment in een stil restaurant. Nu kan het nog. De komende weken zal hij niet uit de publiciteit zijn weg te slaan. “Vorig jaar heeft Tim Krabbé, toen hij het Boekenweekgeschenk had geschreven, 65 interviews gegeven.” Hij verwacht een gekkenhuis.

Helemaal nieuw is het traditionele circus rond de Boekenweek voor hem overigens niet. Toen Leon de Winter het geschenk had geschreven was hij tijdens de Boekenweek twee dagen ziek. Zwagerman nam zijn taken over. Zo zijn er zelfs exemplaren van De Winters ‘Serenade’ met de handtekening van Zwagerman erin. “Ik heb me er helemaal op ingesteld dat het één groot feest wordt.”
Terwijl hij eigenlijk het idee dat hij voor het Boekenweekgeschenk zou worden gevraagd al uit zijn hoofd had gezet. Midden jaren negentig zou het hem niet verbaasd hebben, zegt hij. Hij had romans gepubliceerd als Gimmick!, Vals licht, De buitenvrouw. Hij aapt de plechtige spreektoon van zijn toenmalige uitgever Theo Sontrop na: “Nou Joost, je mag wel eens rekening houden met het Boekenweekgeschenk.” Grote glimlach.
“Maar ik werd niet gevraagd. Niet alleen Gods wegen zijn ondoorgrondelijk, maar ook die van Henk Kraima, de directeur van de CPNB. Kennelijk was het mijn tijd nog niet.”
Het telefoontje van zijn huidige uitgever Elik Lettinga kon hij dan ook niet plaatsen. “Ze vroeg: ‘Joost, ben je alleen?’ Waarom vraagt mijn uitgever of ik alleen ben? En wat is haar volgende vraag, wat ik aan heb?” Hij mocht drie keer raden. Drie keer fout. “Ik had totaal geen idee.”

‘Duel’ is een echte Zwagerman. Een prachtig verhaal over een museumdirecteur die zijn intrek neemt in de lege zalen van zijn museum wanneer dit verbouwd gaat worden. Weliswaar gebaseerd op het ware gegeven dat Gijs van Tuyl, directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, inderdaad een tijd in het lege Stedelijk heeft gewoond, maar toch fictie. Een novelle, een korte roman. Wat de vraag rechtvaardigt hoe het voor hem voelt om terug te zijn bij fictie. Zijn laatste roman, Zes sterren, verscheen in 2002.

“Ik begrijp dat die vraag gesteld wordt, maar voor mijn gevoel ben ik nooit weggeweest bij de fictie. De mensen vinden dat misschien. Ik ben altijd blijven schrijven. Zo is er ook een periode geweest van dertien jaar dat ik geen gedichten heb gepubliceerd, maar ik schreef ze nog wel. Het is allemaal wel doorgegaan.”
De vraag was mede ingegeven door zijn eigen opmerking dat hij deze tijd niet zo geschikt vindt voor fictie. “Dat klopt. Ik heb dat niet helemaal goed uitgelegd, denk ik. Het heeft te maken met mijn persoonlijke leven. In 2002 verscheen Zes sterren. Een jaar later werd ons derde kind geboren. Met drie kinderen is het nog leuker dan met twee, maar het wordt wel een vrolijke chaos in je huis. Dan vecht je voor ieder vrij uur dat je hebt. Het is makkelijker om kortere teksten te maken. Als je je gaat blindstaren op een roman, ben je helemaal afwezig als gezinslid.”

Persoonlijk werd ook de geschiedenis rond de moord op zijn vriend Theo van Gogh. “Hij is de man die Vals licht heeft verfilmd. Ik heb met hem een script geschreven naar aanleiding van Gimmick! In die zin kende ik Theo van Gogh, de onrusttstoker en herrieschopper, eerder als de filmman.”
In 2004 presenteerde Zwagerman Zomergasten. De laatste gast die zomer was Ayaan Hirsi Ali. “Ze wilde de film Submission uitzenden, geregisseerd door Theo. Dat is ook gebeurd. Als redactielid heb ik me toen afgevraagd of Zomergasten daar wel voor was. Alex van Warmerdam mocht geen nieuw fragment van zijn film laten zien, waarom Ayaan dan wel? Zomergasten is een programma waarin je aan de hand van oude televisiebeelden je eigen levensverhaal of een ideeëverhaal kunt schetsen. Waarom voor Ayaan een uitzondering werd gemaakt, was en is me eigenlijk een raadsel. Maar de meerderheid was voor, dus ging het gewoon door.”
Dat najaar werd Van Gogh op straat vermoord. “Ayaan was voor de moordenaar onbereikbaar en toen heeft hij maar Van Gogh vermoord. Eigenlijk bij gebrek aan Ayaan, om het bot te zeggen. “
Uit zijn lichaamstaal is op te maken dat de zaak bij Zwagerman nog veel losmaakt. “Dat is niet zo gek. Als de ontakelende werkelijkheid van Nederland dicht bij je persoonlijke leven komt, heel dichtbij, als een oude vriend van je op straat ligt te sterven om een film die gepresenteerd is in een programma dat jij presenteerde, dringt dat heel erg je leven binnen. Ik was toch al iemand die opinieartikelen schreef. Toen kwam het ook nog in mijn persoonlijke leven terecht. Ik werd toen zo toegezogen naar het schrijven van columns en opinieartikelen, dat ik het bijna tegennatuurlijk vond om weer fijn een roman te schrijven.” Hij zoekt even naar het juist woord. “Dat had bijna iets potsierlijks.”

Rust zocht en vond hij in het samenstellen van grote bloemlezingen met de beste korte en beste lange verhalen uit de Nederlandse literatuur. Daarvoor dook hij de catacomben van uitgeverijen in en zat hij dagen in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag “Ik wilde even in een cocon zitten. Misschien, achteraf, ook wel als reactie op de onrust die in mijn leven kwam.”

Joost Zwagerman is een schrijver die ook in romans de vinger aan de pols van de tijd heeft. Zijn boeken schurken tegen de actualiteit aan. Zou hij niet eens een roman over de episode rond de moord op Theo van Gogh schrijven? Onmiddellijk: “Daar heb ik niet zo veel zin in. Al mijn boeken moet ik vol goede moed en met frisse zin schrijven. Je hebt mensen die de zwartheid van het bestaan ook met grote tegenzin opschrijven, zo werk ik niet. In dit specifieke geval moet het wellicht langer bezinken. Ik heb wel nagedacht over een boek dat de tijdsgeest van toen zou pakken. Bij mij zal er inderdaad tijd overheen moeten gaan."

Goede moed en frisse zin vond hij zeker bij het Boekenweekgeschenk. “Ik heb, voor zover dat technisch mogelijk is, met wrijvende handen zitten schrijven.”
Niet thuis. Zo werkt het niet in huize Zwagerman. Hij heeft een zolderkamer in de Amsterdamse wijk De Pijp. Opdat hij niet tegen de kinderen hoeft te zeggen dat ze stil moeten zijn. Hoe ziet a day in the life of Joost Zwagerman eruit? “Ik moet eerlijk zeggen - anders weet mijn vrouw dat ik lieg - dat ik altijd wat later opsta dan de rest. Dat voor de mensen die zich afvragen waarom die Zwagerman zijn kinderen nooit naar school brengt. In mijn schrijfkamer probeer ik kantooruren te draaien.”
Van tien tot half zeven, zegt hij. Wat al meer is dan een werkdag, maar ook ’s avonds kriebelt de drukinkt in zijn aderen. “Wanneer de kinderen naar bed zijn, is het toch sterker dan mezelf en ga ik nog even aan de slag. Van elf tot drie ga ik nog wat werken, maar dan werk ik wel thuis.”

Een schrijver, kortom, die leven en werk serieus neemt. En dan ook nog op televisie verschijnt. Daar zelfs beroemder door is dan met zijn boeken. Hij vertelt dat hij bij een lezing in het land wel eens zo wordt aangekondigd: ‘U kent hem van Zomergasten, vroeger zat hij bij Barend & Van Dorp en nu bij De Wereld Draait Door, maar hij schrijft ook boeken.’
“Dat is niet goed. In de perceptie van de lezer is het al heel snel dat radio en televisie de hoofdmoot van je bestaan vormen.”
Hoe dan ook, geen of minder televisie. “Schrijvers zeggen vaak dat media-optredens veel onrust met zich meebrengen en dat je je daar verre van moet houden. Ik heb me daar altijd een beetje tegen proberen te verzetten, maar ik moet zeggen dat er wel een waarheid in schuilt. Je ontneemt het zicht op je werk.”
Het is ook allemaal zo leuk. “Enthousiasme is mijn motor. Maar zoals mijn vrouw zei: ‘Je moet niet alles willen’.”
Nooit meer televisie zou hij jammer vinden. “Maar geen drama. Andersom, stel dat iemand tegen me zei dat ik vaste presentator van Zomergasten kan worden, maar dan geen boeken meer kon schrijven. Ik zou kermend tegen de wand vliegen. Het schrijverschap is de merg van mijn bestaan. Dat is wat ik ben. Televisie is een tractatie die ik mezelf af en toe permitteer.”