Dat Jonathan Coe het (bildungs)verhaal van deze in wezen oersaaie confectiesukkel lang zo onderhoudend weet te maken als hij doet, is een prestatie.

door Dirk-Jan Arensman

Toen Jonathan Coe (1961) drie jaar geleden zijn achtste roman, The rain before it falls, publiceerde, reageerden de Britse critici met een verbazing die grensde aan regelrechte verontwaardiging. Was dit echt het nieuwe boek van de man die zijn lezers sinds zijn doorbraak met What a carve-up (1994) had ondergedompeld in vier decennia politieke en sociale geschiedenis? Die in smakelijk kolderieke satires als The rotter's club (2001) en The closed circle (2004) net zo genadeloos de vloer had aangeveegd met Tony Blair als met Margaret Thatcher? Een verstild verhaal over een bejaarde dame en een blind meisje?! Een gevoelige familiekroniek waarin níét op elke pagina's iets te lachen viel?!
Als zijn naam niet op het omslag had gestaan, concludeerden ze, had je nooit geraden dat hij hier de schrijver van was. De nauwelijks verhulde ondertoon: foei toch!

Het goede nieuws voor die verbolgen recensenten is dat zijn nieuwste, De afschuwelijke eenzaamheid van Maxwell Sim, een 'echte' Jonathan Coe is. Een bij vlagen hilarische zedenschets, waarin hij een satanische blik werp op de wereld van de moderne, door technologie overwoekerde mens. En, ja, je komt weer geweldige scènes en overpeinzingen tegen in deze satire. Geestig en scherp, pijnlijk herkenbaar en hartverscheurend lachwekkend tegelijk.

Maar geleidelijk wordt het verhaal van de door Coe opgevoerde doorzon-Elckerlyc helaas wel ongeveer net zo stuurloos als de verteller ervan. Totdat ze aan het eind allebei op een tamelijk rampzalig postmoderne manier schipbreuk lijden.

Maxwell Sim heet dus de verdoemde ziel in kwestie, met wie, weet je al snel, geen zinnig mens graag zou willen ruilen. Hij had een deprimerend saaie baan - iets met 'klantenrelaties' in een Londens warenhuis - voordat hij zes maanden geleden in de Ziektewet terechtkwam. Zijn vrouw en dochter hebben hem alleen achtergelaten om te worstelen met zijn klinische depressie. En een reisje naar Sydney, om weer in contact te komen met zijn geëmigreerde vader, is ook al op een ongemakkelijk zwijgend soort fiasco uitgedraaid.

Als zijn inbox volloopt met verleidelijke uitnodigingen, zijn het meestal uitnodigingen om zijn geslacht te laten vergroten. Hij stalkt zijn ex onder een (vrouwelijke) schuilnaam op internetfora. En hij heeft 74 'vrienden' op Facebook, maar niemand om echt mee te praten. Wat misschien maar goed is ook, want als hij in het vliegtuig tegen zijn buurman begint te vertellen over zijn leven in Watford, gaat die letterlijk dood van verveling. (Of een hartaanval, als je een minder grappige verklaring zoekt.) Maxwell zit kortom vast.

Totdat een oude kennis hem een vreemde klus aanbiedt: als handelsreiziger voor een nieuwe fabrikant van ecologisch verantwoorde tandenborstels moet hij per auto van Londen naar de Shetlandeilanden reizen om daar de houten staaltjes milieuvriendelijke mondhygiëne aan de man te brengen.
Die odyssee voert hem onder meer langs een oude vlam (die net niet opflakkert) en duistere geheimen rond zijn vader, een dichterlijk aangelegd ambtenaarstype met een mysterieuze langharige vriend. Terwijl Sim ondertussen steeds meer begint te lijken op Donald Crowhurst, een amateurzeiler die eind jaren zestig meedeed aan een wedstrijd rond de wereld, probeerde de organisatoren met een vals logboek op te lichten en, toen dat mislukte, krankzinnig geworden en wel zelfmoord pleegde.

Zo ver komt het met onze antiheld net niet. Al krijgt hij in zijn hoofd wel een verontrustend intieme (en erg grappige) relatie met de stem van het navigeersysteem van zijn Toyota Prius, waarin hij tegen het eind naakt en onderkoeld wordt aangetroffen.

Dat Coe het (bildungs)verhaal van deze in wezen oersaaie confectiesukkel lang zo onderhoudend weet te maken als hij doet, is een prestatie. En je zult je vaak genoeg op hardop lachen betrappen. Maar in de loop van dik driehonderd pagina's krijg je wel het gevoel dat hij net iets te veel zijlijntjes en intertekstuele trucjes in deze roman heeft gepropt om die, behalve een 'echte', ook een ijzersterke Coe te laten zijn. En dat hij zichzelf aan het eind opvoert om het verhaaltje uit te blazen mag een uitglijder heten.