Ook in de schrijnendste omstandigheden triomfeert Agualusa met zijn speelse geest en zijn aanstekelijke vertelplezier.

door Alle Lansu

José Eduardo Agualusa (1960), kind van Portugese ouders, heeft als schrijver altijd optimaal geprofiteerd van de surrealistische werkelijkheid van Angola, zijn geboorteland. In zijn romans, zoals De handelaar in verledens en De vrouwen van mijn vader, speelt hij steeds een duivels spel met werkelijkheid en fictie.

In zijn nieuwe roman, Het labyrint van Luanda, geeft hij onomwonden zijn visie op dat land, waar de werkelijkheid zich vaak wonderbaarlijker voordoet dan de meest fantastische fictie.
Agualusa extrapoleert de gebeurtenissen naar een nabije toekomst, het jaar 2020. In zijn literaire futurisme vermomt en vervormt hij de wereld, maar de lezer kan er zeker van zijn dat Agualusa ondertussen op niet mis te verstane wijze verwijst naar een maar al te reële werkelijkheid in dit Afrikaanse land: 'Luanda raast op volle snelheid in de richting van de Grote Ramp. Acht miljoen mensen die schreeuwen en huilen en schaterlachen. Een feest. Een tragedie. Alles wat er maar kan gebeuren, gebeurt hier. Wat niet kan gebeuren, gebeurt ook. We zitten in de eenentwintigste eeuw en we zitten ver daarachter. We baden in het licht en we zinken weg in achterlijkheid en armoede.'

De openingsscène zet meteen de toon: voor de ogen van de hoofdpersonages in deze roman, de schrijver en documentairemaker Bartolomeu Falcato en zijn minnares, de wereldberoemde zangeres Kianda, valt een vrouw uit de hemel. Deze vrouw, Núbia de Matos, blijkt een voormalige Miss Angola en beroemd fotomodel te zijn, die ooggetuige is geweest van liederlijke feesten in het presidentiële paleis. Als talkshowpresentator heeft ze één van de machtigste mannen van het land ontmaskerd als een spil in de vrouwenhandel, met als gevolg het einde van haar talkshow en haar gedwongen opname in een psychiatrische inrichting die prat gaat op traditionele Afrikaanse praktijken als geestenbezwering.

Bartolomeu Falcato, ongetwijfeld een alter ego van Agualusa, herinnert zich hoe deze Núbia hem tijdens een vlucht van Lissabon naar Luanda heeft geopenbaard dat zij hem en Kianda als een Jozef en Maria ziet die leven zullen geven aan een nieuwe verlosser. In de loop van de roman wordt duidelijk dat Núbia als staatsgevaarlijk individu uit een helikopter is gegooid. Ze wist te veel en op klokkenluiders en Cassandra-achtige visionairen zitten de autoriteiten in Angola niet te wachten. 'Angst is ook een belangrijk personage in deze getuigenis,' schrijft Agualusa ergens.

Hij gebruikt de onmogelijke liefdesgeschiedenis tussen de schrijver Bartolomeu en de zangeres Kianda als drager voor het verhaal, maar het gaat hem in deze caleidoscopische roman toch vooral om het ventileren van zijn verontrustende visie op de ontwikkelingen in Angola. Misschien is de ultieme inzet van deze roman wel de vraag hoe ver je als schrijver kunt gaan in je engagement, in een land waar het gevaarlijk is te denken en je uit te spreken. Ja, hier staan andere dingen op het spel dan in onze vaderlandse literatuur.

Agualusa gebruikt het voertuig van de roman om zich uit te spreken over de Angolese maatschappij en de gevaren voor die maatschappij - de censuur, de corruptie, de verheerlijking van achterlijke Afrikaanse tradities - maar hij doet dat gelukkig met alle middelen die de romancier ten dienste staan. Zo laat hij Bartolomeu Falcato wonen in 'de Termietenheuvel', een 48 verdiepingen hoog appartementencomplex, een megalomaan product uit de hoogtijdagen van het olietijdperk. De onderaardse galerijen, waar garages, fitnessruimten en supermarkten waren gepland, zijn inmiddels het onderkomen voor de verschoppelingen van de stad. Als Bartolomeu daar gaat kijken, neemt hij ons mee op een huiveringwekkende reis door helse krochten zonder uitgang. Maar ook in de schrijnendste omstandigheden triomfeert Agualusa met zijn speelse geest en zijn aanstekelijke vertelplezier.