Goede erotica is 'per definitie goede literatuur'. Goede pornografie wordt nooit tot het einde toe gelezen.

door Hans Renders

Het blijft een hachelijke zaak om uit te leggen wat het verschil is tussen erotiek en pornografie.  Talloos zijn de voorbeelden van boeken die op de index zijn gezet omdat ze als 'pornografisch' werden bestempeld. Het overkwam Simon Vestdijk, Anna Blaman, Gerard van het Reve en vele anderen die wij nu toch echt tot de literaire canon rekenen. Blijkbaar kan wat eerder als pornografisch ervaren werd alsnog tot de erotische literatuur gerekend worden.

Elsbeth Etty noemt in haar zojuist verschenen bloemlezing De Nederlandse erotische literatuur in 80 en enige verhalen als essentieel verschil tussen  erotische literatuur en op instant bevrediging gerichte pornopulp 'de ondraaglijke spanning van het uitgestelde genot'. Voor wie? Als de spanning van het uitgestelde genot voor de lezer ondraaglijk is, zou ik het pornografie noemen en indien voor de romanpersonages dan erotiek. Pornografie is een kwestie van identificatie, erotiek van verbeelding. Goede erotica is 'per definitie goede literatuur'. Goede pornografie wordt nooit tot het einde toe gelezen.

Mannen slagen erin om met behulp van onpersoonlijke seksscènes aan hun trekken te komen. Vrouwen, zo zegt Etty, hebben een verhaal nodig om hun fantasie op gang te brengen. 'Onze hersens zijn onze voornaamste erogene zone,' zo citeert ze de Amerikaanse schrijfster Erica Jong. Juist om het verhaal intact te houden is deze bloemlezing samengesteld uit afgeronde verhalen, en niet uit prikkelende romanfragmenten. Een uitzondering op dat selectiecriterium heeft Etty overigens wel gemaakt. Het verhaal Cunnilingus ad absurdum staat in de roman Advocaat van de hanen van A.F.Th. van der Heijden, maar omdat de schrijver het tevens als afgerond verhaal ooit in de Penthouse publiceerde, nam Etty het op in haar keuze.

En inderdaad, het is een geil verhaal met bovendien een paar observaties over geilheid op de koop toe. Mensen kunnen een geheugen voor veel hebben, maar lust trekt op als een mist, zonder een spoor achter te laten. Anonimiteit speelt de hoofdrol. De jonge advocaat Quispel reageert op een advertentie waarin een achttienjarig meisje aanbiedt zich bloot te geven en te masturberen. Tegen betaling van 250 gulden, zo zijn Quispel en het meisje na een hitsige correspondentie overeengekomen. Afspraak is dat ze niet aangeraakt wordt. Dat laatste gebeurt natuurlijk wel en de advocaat beeldt zich in dat het meisje zijn geld niet hoeft, maar het alleen aanneemt omdat 'een vriend' haar opwacht in een café verderop.

Erotiek is kijken. Meest verrassend in dat genre vind ik het verhaal Video van de bekende Surinaamse televisiepresentator Guilly Koster. Het onderscheid erotiek en pornografie is hier weggevaagd. Een voyeur kijkt door een spleet in de muur toe hoe een grote blonde vrouw een orgie beleeft met twee zwarte mannen. Het verhaal eindigt verrassend: 'Door de spleet zag ik dat ze op haar knieën naar mij zat te staren. 'Kom maar naar huis, ze zijn weg.'

Opvallend is dat erotiek bij de meeste schrijvers te maken heeft met de toevallige ontmoeting. Remco Campert die in het postkantoor tegen een wildvreemde vrouw die op haar vingers blies van de kou, zegt: 'Ja, lagen we maar lekker warm in bed.' En zo geschiedt.

Monica Sauwer die een jongen van de vuilophaaldienst verleidt en andere toevallige contacten die tot seks leiden. Om het erotische van de anonimiteit en de toevalligheid te benadrukken, wordt vaak een opmerking gemaakt in de trant van: 'Ik ben zelfs vergeten zijn naam te vragen.'

Lydia Rood vertelt hoe een directrice een secretaresse zoekt met als selectiecriterium: 'mannelijke kandidaten'. Een bedrijf leiden gaat je niet in je kouwe kleren zitten. Tegen het einde van de dag is de directrice moe. Een korte massage van de 'secretaresse' doet wonderen: 'O baas, kreunt hij, wat ben je lekker nat.' En jawel 'om negentien over vijf kwam ik klaar, en om tien voor halfzes zat ik uitgerust en verfrist klaar om verder te werken'.

Bernard Dewulf geeft een illustratie van een ander klassiek thema in de erotische literatuur: de ervaren vrouw. Een jonge leraar die bijles geeft aan een knappe vrouw van begin veertig in een mantelpakje. 'Ze had het allemaal gepland. Dat begreep hij pas gaandeweg.'

In dit genre is erotiek verbonden met de eenmalige ervaring: 'Hij heeft haar nooit meer teruggezien.' Hoe anders en toch hetzelfde is dat in het verhaal Sabine van Heleen van Royen. Een man en een vrouw hebben een geheime relatie. Tijdens het vrijen in een hotel overlijdt Sabine. De man weet niet wat te doen en belt zijn broer. De erotiek is dan al ver te zoeken. Sabine moet naar haar eigen huis gebracht worden, illegaal en aangekleed. 'Haar kut moest brandschoon zijn.'

Het verhaal Pas je wel op voor mijn littekens van Hermine Landvreugd zou ik ook niet meteen erotisch noemen. Mick is een Afrikaanse vluchteling in Nederland, een schilder. Als zijn vriendin Sasja op een dag onverwachts vroeg thuiskomt: 'Toen ik mijn vriendin Bea hier bloot aantrof met een chocolade Zwarte Piet in haar kut waar Mick een hap van nam.' Zijn ongevraagde reactie  is een klassieker voor elke genante situatie: 'Dit is niet wat jij denkt.'