Pieter Steinz schreef een aanstekelijk boek over de 'historische' Faust.

door Hans Renders

'Faustisch' is in het internationale taalgebruik opgenomen. Thomas Mann schreef zijn Faust, Goethe was hem al voorgegaan met zijn Faust I en Faust II, je hebt de grote Faust-opera van Wagner, de nazi's kwamen in 1933 met Faust in Braunhemd op de proppen. Steeds weer staat het dilemma centraal van Faust die de afspraak maakt met de duivel (Mephisto) dat hij in ruil voor rijkdom, kennis en roem na zijn dood afstand doet van zijn ziel. Dat is een mooi thema dat door de eeuwen heen steeds weer geactualiseerd blijkt te kunnen worden, zelfs de Franse surrealist Alfred Jarry wist er met zijn Gestes et opinions du Docteur Faustroll, pataphysicien een modernistische draai aan te kunnen
geven.
Maar wie was Faust?
Is hij bedacht door de auteur die halverwege de zestiende eeuw voor het eerst over Faust schreef of ontstonden de verhalen en toneelstukken over een persoon die werkelijk geleefd had?
Historicus en NRC Handelsbladredacteur Pieter Steinz schreef een aanstekelijk boek over de 'historische' Faust. Decennia geleden raakte Steinz gefascineerd door Faust terwijl hij met zijn ouders het kasteel van Waardenburg bezocht. In dit middeleeuwse slot vlakbij Zaltbommel zou Faust volgens de  overlevering zijn schuld aan de duivel hebben moeten inlossen. Bijna vijf eeuwen geleden tijdens een donkere nacht werd Faust door het traliehek van een torenkamertje naar buiten getrokken. Zijn lichaam werd aan stukken gereten en teruggevonden met het hoofd achterstevoren gedraaid. De bloedspatten zaten in Waardenburg nog op de muur.

Niet dat Steinz dat werkelijk geloofde, maar zijn belangstelling was voldoende gewekt om voor eens en voor altijd uit te zoeken wie Faust was. Aan de hand van talloze studies, toneelstukken, bezoeken aan Duitse archieven en veel gesprekken met Faustvorsers kunnen we nu in een handzaam boek lezen dat Johann Georg Faust in 1480 in Knittlingen, in de buurt van Karlsruhe, werd geboren. Omdat Steinz zijn boek heeft opgezet als een reisreportage, heeft hij heel handig ook een kaart opgenomen zodat de Faustplekken nagereisd kunnen worden. Waarschijnlijk is Faust in 1540 overleden, en al in 1542 werd zijn geboortehuis verkocht met als 'unique selling point' dat Faust er gewoond had. Zijn reputatie was dus al tijdens zijn leven groot. Misschien is 'berucht' hier een beter woord, want als reizend filosoof en magiër bleek hij weliswaar legendarisch maar populair was hij bepaald niet. Uit de weinige historisch verantwoorde getuigenissen komt hij naar voren als een opschepper, die beweerde de boeken van Plato en Aristoteles uit zijn hoofd te kennen en in een herberg in Würzburg claimde hij alle wonderen te kunnen doen die ook Christus verricht had. Als schoolmeester moest hij vluchten nadat bekend werd dat hij zich overgaf aan de 'abjectste vorm van ontucht' met zijn leerlingen.

Maar er waren ook mensen die geloofden dat Faust inderdaad wonderen kon verrichten. Vaak ging het dan om het geloof dat hij goud kon maken. Ongeveer veertig jaar na zijn dood werd in een manuscript dat wordt bewaard in het Saksische plaatsje Wolfenbüttel Fausts pact met de duivel voor het eerst gecombineerd met zijn jammerlijke dood. De uitgave ervan in 1587 was onmiddellijk een succes op de boekenbeurs in Frankfurter (de voorloper van de berioemde Buchmesse) en vanaf dat moment begon Faust aan zijn postume zegetocht. Met name in Engeland werd hij populair omdat Christopher Marlowe een toneelversie van het Faustverhaal schreef. Steinz heeft de 'making of' van de Faustmythe in de literatuur, het toneel en de muziek nauwkeurig vastgelegd.

Er zit een Nederlands randje aan Faust. Zijn dood is met Waardenburg verbonden en de afbeelding die in de zeventiende eeuw van Faust werd gemaakt door een Franse graveur en tot op de dag van vandaag altijd maar weer voor Faust gebruikt wordt, is in feite de beeltenis van Harmen van Rijn, de vader van Rembrandt. Die prent namelijk is ontleend aan de Jozeffiguur van De rust op de vlucht naar Egypte, waarvoor Rembrandt waarschijnlijk zijn eigen vader als model gebruikte.