„Zelfs nu we het vertaald hebben, begrijpen we nog niet alles.” Bindervoet en Henkes vertaalden Ulysses van James Joyce - tot en met de titel, die nu luidt: Ulixes.

door Theo Hakkert
foto: Marcel Israel Om meteen maar met de deur in huis te vallen, hoe komen jullie erbij om de titel van Ulysses te veranderen in Ulixes?
Erik Bindervoet: ,,Dan vallen wij meteen weer met de deur uit huis. Het is geen verandering, het is een vertaling. Als je alleen al met de titel kunt aangeven dat het boek een vertaling is ben je op de goede weg. Ulixes is gewoon een goede, weliswaar oude vertaling van de naam Ulysses.”

Ulysses is ook zoiets als een merknaam geworden.„Zou dat dan ook gelden voor À la recherche de temps perdu?”

Neem bijvoorbeeld On the road van Jack Kerouac, waarvan de vertaling nu de film er is ook als On the road herdrukt is.
Bindervoet: ,,Het is een hellend vlak, een begin van het einde. Op een gegeven moment hoef je dan niks meer te vertalen.”
Robbert-Jan Henkes: ,,Het begin van het einde van het Nederlands.”
Bindervoet: ,,En dat willen we nog even tegenhouden als het kan.”

Tien jaar geleden is het dat Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes opzien baarden met hun ‘vertaling’ van James Joyce’ Finnegans Wake, 223.478 Engelse (onzin)woorden achter elkaar waarin nauwelijks enig verband is aan te wijzen. De meest ontoegankelijke roman uit de wereldliteratuur. En ‘vertaling’ tussen aanhalingstekens, want dat woord werd door Joyce’ kleinzoon Stephen verboden. Finnegans Wake was onvertaalbaar. Er mocht ook alleen een tweetalige uitgave van komen. ‘Nederlands van’ staat op het boek. Nederlands van Bindervoet en Henkes - die daarna in hoog tempo vertalingen maakten van zulke uiteenlopende barden als Bob Dylan, Shakespeare en Beatles.
En nu zijn ze terug bij Joyce. Ze maakten de derde Nederlandse vertaling ooit van Ulysses, het brisante taaluniversum waarin Joyce 24 uur beschrijft uit het leven van Stephen Dedalus en Leopold en Molly Bloom. In Dublin, op 16 juni 1904. Vandaar de bijnaam voor 16 juni: Bloomsday.

De eerste regel van Ulixes in de nieuwe vertaling luidt: ‘Statig kwam plompe Buck Mulligan uit het trapgat met een bekken schuim waarop een spiegel en een scheermes lagen gekruist.’In het Engels staat meteen na het eerste woord een komma. ‘Stately, plump Buck Mulligan...’ Die hebben jullie meteen maar weggelaten.

Bindervoet: ,,We hebben twee komma’s weggelaten in de eerste zin inmiddels.”
Henkes: ,,Het vreemde is dat in een van de drukproeven van een tijdschrift waarin Ulysses is voorgepubliceerd daar geen komma staat. Die is daarna weer teruggekomen op de een of andere manier. Daar begint het al. En dan nog de vraag of stately nou een bijvoeglijk naamwoord is of een bijwoord.”
Bindervoet: ,,Joyce had eigenlijk een vreselijke hekel aan komma’s en interpunctie. Die gebruikte hij zo min mogelijk. In het Nederlands kunnen we met minder komma’s toe. Dus hebben we hier eigenlijk een statement gemaakt en dat luidt: voor ons is het een Nederlands boek.”

In het nawoord schrijft Toon Tellegen dat zijn toch belezen leraar Nederlands vond dat Ulysses te moeilijk voor hem was. Dat imago kleeft het boek aan, terwijl het toch ook een feest van taal is.
Bindervoet: ,,Veel Ieren zien het als een moppentrommel. Je kunt er ook om lachen. Maar tegelijkertijd is het ook zo’n schrijnend portret van de verschrikkelijke armoede in Dublin. En dat hoor je toch niet zo vaak.”
Henkes: ,,De enige reden waarom mensen een horloge hadden was om ‘m te verpanden.”
Bindervoet: ,,Het is toch ook een feest, ja, een heel herkenbaar feest voor iedereen. Alle zintuigen komen aan bod. Je herkent het allemaal uit je omgeving en het dagelijks leven. Wat dat betreft vergelijk ik Joyce altijd met Simon Carmiggelt qua observatievermogen. Maar dan met een veel grotere woordenschat.”
Henkes: ,,En stijlgevoeligheid.”
Bindervoet: ,,En zin om die taal de vernieling in te jagen en te verstoren. Verhalen van Carmiggelt vind ik fantastisch om te lezen. Maar dat blijft bij die observaties staan, terwijl Joyce de taal ook zelf observeert.”
Henkes: ,,Het is heel mooi om te lezen, zelfs als je het niet allemaal begrijpt. Dat geldt ook voor Shakespeare. Als je dat leest, begrijp je ook niet alles. Maar je begrijpt wel dat er een dwingende kracht in die klanken en taal zit waardoor je gewoon doorgaat. Over elk woord is gewikt, en het is gewogen op een goudschaaltje. Het staat er nooit voor niks. Hij heeft er altijd wat mee gedaan ook.”

James Joyce (1882-1941) is de grote Ierse modernist. Schrijver van Dubliners, zijn verhalenbundel. Van A Portrait of the Artist as a Young Man, een autobiografische roman. Maar vooral van Ulysses (1922) en Finnegans Wake (1939). ,,Werelden opgebouwd uit taal.”Twee Nederlandse vertalingen zijn er ooit van Ulysses gemaakt. Eerst door John Vandenbergh in 1969. In 1994 door Paul Claes en Mon Nys. ,,Ze hebben allebei hun kwaliteiten”, klinkt het diplomatiek. ,,Het Nederlands was wel goed, maar het was geen Nederlands Joyceaans. Dat was onze queeste.”

Bindervoet en Henkes gelden sinds hun ‘vernederlandsing’ van Finnegans Wake als autoriteiten op het gebied van Joyce. Ze staan als editors vermeld in een nieuwe Engelse editie van Finnegans Wake, die verschijnt in de reeks Oxford’s World Classics.
Bindervoet: ,,Straks gaan we Nederland vaarwel zeggen. Dan is Nederland te klein voor ons. Ach, wat klinkt dat weer heerlijk hooghartig. Daar moet je wel bij schrijven dat we heel hard moesten lachen.” Terug op serieuzere toon: ,,Wel zijn wij de eersten die zowel Finnegans Wake als Ulysses vertaald hebben. Als het om Joyce gaat, is dat bijzonder.”
 Ook hun vertaling van Ulysses zal bewondering wekken, zo niet afgunst. Ze hebben kans gezien bij het veertiende hoofdstuk Nederlandse equivalenten te vinden. Joyce heeft dat hoofdstuk geschreven in alle Engelse taalvormen door de eeuwen heen. Te beginnen met oude taal en dan steeds moderner. Bindervoet en Henkes hebben daar contemporaine Nederlandse schrijvers bij gezocht en gevonden. ,,De meeste vertalers zijn het erover eens dat je dat dat hoofdstuk niet kunt overzetten naar de doeltaal of de literatuurgeschiedenis van de andere taal.”

Dat moet je Bindervoet en Henkes niet zeggen. Die gaan dat dan gewoon doen. Ze haalden woorden uit Reinaert de Vos, P.C. Hooft en Kinker. ,,Voor de Engelse opiumsnuiver De Quincey namen we een Nederlander en dus Bilderdijk. We hebben ook gekeken naar vertalingen uit die tijd. Van Joannis Bunjan vonden we een anonieme vertaling van toen. Die woorden konden wij zo gebruiken.”
 Beide hoofdwerken van Joyce gedaan. Hoe nu verder?Bindervoet: ,,We gaan de hele Joyce doen. Alleen dan zo’n beetje achterstevoren. Nu A Portrait of The Artist as a Young Man. Dubliners hebben we al eens nagekeken. Van de bestaande vertaling klopt weinig. ‘Uncrowned king’ is vertaald met ‘gekroonde koning.’”
Henkes: ,,’Small eyes’ met ‘smalle ogen’. Negen drukken lang, negen drukken lang.”
,,Maar van Finnegans Wake is in het Engels nog altijd niet een goede, gerestaureerde editie verschenen. Er is er net één verschenen met negenduizend verbeteringen. Negenduizend steekjes die Joyce heeft laten vallen, maar vergeet ook de drukkers, zetters en typistes niet. Zo’n editie moet dan internationaal uitgegeven worden. Daarvoor moeten we vrijgehouden worden. En wie zal dat doen?”
Bindervoet: ,,Nou, we zijn nu wel editors.”