'In een mens' met zijn 448 pagina's - een dunnetje, voor John Irvings doen - leest bij vlagen leest als een geconcentreerde neerslag van zijn hele oeuvre.

door Dirk-Jan Arensman

Ergens tegen het eind van de nieuwe roman van John Irving (1942), laat hij een bijfiguur tegen zijn schrijvende verteller briesen: 'Jij schept allemaal personages die seksueel zo 'anders' zijn, zoals jij ze waarschijnlijk zou noemen - of 'verknipt', zoals ik ze zelf zou noemen -, en dan verwacht je van ons dat we met hen méévoelen, of medelijden met ze hebben of zo.'

Het antwoord had dat van Irving zelf kunnen zijn: 'Ja, dat is inderdaad min of meer wat ik doe.'
Klopt. Want de inmiddels zeventigjarige Amerikaan heeft sowieso een zwak voor outsiders en buitenbeetjes, maar de 'seksuele verdachte'  een term die hij in The world according to Garp (1978) muntte  had altijd een speciale plek in zijn literaire hart. In de loop van de jaren schreef hij over partnerruil (The 158pound marriage) en incestueuze liefde (The hotel New Hampshire). Jongetjes werden, al dan niet liefdevol, ontmaagd door oudere dames. En in meerdere romans speelden travestieten, transseksuelen of juist wonderlijke aseksuele figuren als Homer Wells en Jenny 'demoedervanGarp' Fields een rol.

In dat opzicht is zijn dertiende roman een ouderwetse Irving. In veel meer opzichten ook, trouwens; zoveel zelfs dat In een mens met zijn 448 pagina's - een dunnetje, voor zijn doen - bij vlagen leest als een geconcentreerde neerslag van zijn hele  oeuvre.
 
Het verhaal begin in het houthakkersdorpje Little Sisters in Vermont, waar de jonge Billy Abbott er al vroeg achterkomt dat zijn spraakgebrek en zijn droom ooit schrijver te worden niet te voornaamste dingen zijn die hem 'anders' maken dan zijn omgeving. Vanaf zijn dertiende wordt hij namelijk verliefd op de  'verkeerde mensen'; eerst op de boomlange, transseksuele bibliothecaresse Miss Frost en wat later op Jacques Kittledge, de onbereikbare worstelheldannexbullebak op de plaatselijke jongensschool.
Wat volgt is een ruwweg vijf decennia bestrijkende kroniek van een biseksueel leven.
 
De onderhoudendste delen daarvan spelen zich af in Little Sisters, waar Abbott, geïnspireerd door de formidabele Miss Frost, de romans van Dickens begint te lezen, samen met zijn hartsvriendin (en soms bedgenote) Elaine naar Kittledge smacht en rondhangt in het volkstheatertje waar zijn alleenstaande moeder soufleuse is. In het amateurtoneelgezelschap dat daar boertige kluchten en zelfmoordstukken van Ibsen opvoert (de regisseur is een nogal pretentieuze Noor) zitten kleurrijke (familie)leden. Billy's rondborstige maar intens preutse tante Muriel, bijvoorbeeld. Zijn stiefvader Richard, een vriendelijke leraar Engels en Shakespearekenner. Of Opa Harry, de eigenaar van de houtzagerij
die al jaren triomfen viert in vrouwenrollen en vrolijk de tolerantie predikt. En Irving roept de bedompte jarenvijftigsfeer van roddelende dorpsvrouwen en schoolartsen die homoseksuele gevoelens als een te genezen ziekte beschouwen met verve op.

Na zijn puberteit ontvlucht de verteller het benauwende nest. Hij reist met een schoolvriend, die hem aarzelend aanbidt, naar Europa. Hij krijgt, omdat hij zijn eerste grote liefde nooit helemaal kan vergeten, een relatie met een voormalig mannelijke nachtclubdanseres en beleeft avontuurtjes met een hele reeks dames en heren. En in Wenen, een vaste tussenstop in het Irvinguniversum, valt hij voor een oudere, wijzere professor/dichter die, jaren later, één van de eerste slachtoffers blijkt in het summier maar ontroerend beschreven aidstijdperk.

Ondertussen viert Abbott zijn eerste successen als romancier. En op de achtergrond is er nog het mysterie van zijn afwezige vader, van wie altijd gefluisterd werd dat hij zijn moeder verliet voor een matroos, die ergens in Spanje blijkt te wonen.

Irving giet het allemaal in proza dat nog niets van zijn schijnbaar nonchalante souplesse heeft verloren. De plot, die zijn verteller uiteindelijk netjes terugvoert naar zijn geboortedorp, zit weer in elkaar als een Zwitsers uurwerkje.
Vakmanschap. Meeslepend vakmanschap zelfs.

Maar gaandeweg bekruipt je, bij al die vertrouwd aandoende personages en decors, soms wel het gevoel dat je een kundig uitgevoerde herhalingsoefening zit te lezen. En doordat de 'seksuele verdachte' hier in al zijn gedaanten een hoofdrol vervult, krijgt de op zichzelf sympathieke boodschap van In een mens ('Tolerantie, tolerantie.') wel iets érg nadrukkelijks.
Een degelijke Irving, geen grootse.