Veertien dagen, langer mochten de vertalers er niet over doen. Anders dreigde het gevaar dat te veel lezers de Engelse versie zouden kopen. Er zijn vier vertalers aan te pas gekomen om Het Verloren Symbool van Dan Brown vrijdag 30 oktober in de winkel te krijgen. Met zoveel mensen aan hetzelfde boek werken eist intensief overleg en een goede regie.

door Sietse de Vrie

Vertaalster Erica Feberwee stond vorige week in Amsterdam in een boekwinkel naast een man die 'The Lost Symbol' doorbladerde. Ze dacht maar één ding: koop hem niet, de vertaling is klaar. Ze slaakte een zucht van verlichting toen de man het boek teruglegde.
Op 15 september – de dag dat de Engelse versie werd gelanceerd – kreeg Erica Feberwee tegelijk met collega-vertalers Yolande Ligterink, Marion Drolsbach en Pieter Janssens het nieuwe boek van Dan Brown.
Ze hadden tot 29 september de tijd. Op verzoek van eindredacteur Anne Löhnberg verdeelde uitgeverij Luitingh de vijfhonderd pagina's in acht delen, zodat zij – als de vertalers halverwege waren – al kon beginnen met het redigeren en het op elkaar afstemmen van de
teksten.
Hoewel de vier meestal in hun eentje een boek vertalen, is het niet heel uitzonderlijk dat vier vertalers aan één boek werken. Uitgevers hebben wel vaker haastklussen. Een belangrijke taak is in zulke gevallen weggelegd voor de eindredacteur. Die moet  erop toezien dat het boek qua stijl een eenheid wordt, dat ze bijvoorbeeld alle vier hetzelfde woord voor hetzelfde ding gebruiken. Als de een – zoals in 'Het Verloren Symbool' – sleutelkaart schrijft, de ander
magneetkaart en de derde het woord pasje gebruikt, dan moet zij de knoop doorhakken. 'Pasje' is het geworden. Lekker kort.
Meestal lieten de vertalers het niet op de beslissende stem van de eindredacteur aankomen. Ze hebben gedurende de twee vertaalweken 1087 mailtjes naar elkaar gestuurd. Soms werd halverwege het proces besloten om van woord te veranderen. 'The architect' hadden de vier in eerste instantie allemaal in 'de architect' vertaald, maar toen later duidelijk werd dat er
een verband was met de vrijmetselarij, hebben ze daar 'de bouwmeester' van gemaakt.
Ook de eerste zin van het boek is in een later stadium gewijzigd. Aanvankelijk luidde de vertaling: 'Het geheim is hoe te sterven'. Een van de vertalers suggereerde daar 'Hoe te sterven, dat is het geheim' van te maken.
Anne Löhnberg: „Dat is veel sterker. Daarin ligt de nadruk veel meer op 'hoe'. Als je de zin voor het eerst leest weet je dat nog niet, maar later blijkt dat het daar vooral om gaat.” Erica Feberwee: „Een collega van ons noemt dat 'het betere mierenneuken'. Wij kunnen een hele poos praten over één woordje of over de plek van een komma, dat vinden wij erg leuk. Maar de gemiddelde lezer denkt: lekker belangrijk.”
Dan Brown schrijft razend spannende boeken, maar hij staat niet bekend als een groot stilist. Anne Löhnberg: „Als hij schrijft dat iemand diepzwarte ogen heeft, dat schrijft hij vijf pagina's verder rustig opnieuw dat ze diepzwarte ogen heeft. Een literaire schrijver zou dan wat anders hebben gebruikt. Het komt ook voor dat hij vier zinnen achter elkaar met 'hij' begint. Dan neem ik wel eens de vrijheid om een zin anders te beginnen.”
Dan Brown gaat ook wel eens in de fout. De vertalers zijn vaak de eersten die dat ontdekken. Yolande Ligterink had de kaart van Washington erbij gepakt toen ze de verplaatsingen in 'The Lost Symbol' vertaalde. „Hij schrijft bij een bepaalde autorit dat Robert Langdon naar links keek en daar het Tidal Basin en het Jefferson Memorial zag. Dat klopt niet, daarvoor had hij naar rechts moeten kijken. Ik heb nog gekeken of hij niet in een limousine reed – als hij achteruit reed was er niets aan de hand geweest – maar het was een sedan.”
Erica Feberwee zegt heel goed te begrijpen waarom Dan Brown – ondanks zijn stilistische beperkingen – zo populair is. Zijn romans bestaan uit allemaal korte stukjes en zitten vol cliffhangers. Als je er eenmaal aan begint, wil je gewoon weten hoe het  verder gaat; al moet je er tot diep in de nacht voor doorlezen.
Ook de thema's spreken veel lezers aan. „Het is een heel genre geworden, die – zo noem ik dat maar – reli-fictie. Het heeft iets met de tijdgeest te maken. De kerken lopen leeg, maar iedereen is aan het zoeken.
Nu heb je weer die voor vertalers fantastische discussie over de beginzin van de Bijbel: scheppen of scheiden. De boeken van Dan Brown vullen een leegte. De mensen hebben er duidelijk behoefte aan.”