Schrijver Joshua Foer (1982) verdiepte zich voor een artikel over 'geheugenatleten' in de technieken van een unieke sport. Een jaar later was hij Amerikaans geheugenkampioen. "Mensen zíjn hun geheugen."

door Mark Moorman

Een paar weken nadat schrijver Joshua Foer Amerikaans geheugenkampioen was geworden, waarbij hij de volgorde van een geschud pak kaarten in een recordbrekende tijd van een minuut en veertig seconden had gereconstrueerd, kwam hij na een avondje uit eten met vrienden met de metro thuis. Bij de voordeur herinnerde hij zich opeens dat hij met de auto naar het etentje was gegaan. En hij had geen idee waar hij hem had gelaten. Dat hij na een jaar lang intense geheugentraining niets meer zou vergeten bleek al snel een illusie. Wat had hij dan in hemelsnaam bereikt?

Om te beginnen een vet boekencontract bij Penguin, de verkoop van de avonturen van zijn brein aan Hollywood en de gelegenheid om uit de schaduw van zijn oudere broer Jonathan Safran Foer, de auteur van Extremely loud and incredibly close, te treden.

Het geheugenpaleis - ondertitel: De vergeten kunst van het onthouden - is een journalistiek verslag van een man met een, naar eigen zeggen, gemiddeld geheugen, die zich binnen een jaar wist op te werken tot Amerikaans geheugenkampioen. Maar het is ook een onderzoek naar de functie en de werking van het menselijk geheugen door de eeuwen heen en uiteindelijk een pleidooi om 'onvergetelijk' te leven.

Foers reis naar Amsterdam begon 24 uur eerder in Seattle, met, dankzij orkaan Irene, een omweg over Houston, dus we zullen de schrijver maar niet vragen of hij voor de gelegenheid een spel kaarten uit zijn hoofd wil leren. Een van de basisvoorwaarden voor de geheugenprestatie is de goede nachtrust, dat geldt voor de kneus én de kampioen. Waarom zijn we zo gefascineerd door de prestaties van het geheugen? 'Mensen realiseren zich dat ze hun geheugen zíjn, hun persoonlijkheid wordt gevormd door hun herinneringen. En daardoor
is geheugenverlies, in welke mate ook, altijd verbonden met de angst dat we ons zelf verliezen. En ondertussen worden we ouder en vergeten we steeds meer "'its a one way street.''

Joshua Foer wilde als jonge wetenschapsjournalist een reportage make over de wereld van de geheugensport, een subcultuur waar hij 'helemaal niets van af wist'. Maar toen hij zich in de methodes van de geheugenatleten ging verdiepen, vond hij een traditie die naar de klassieke oudheid teruggreep. 'En dat verbaasde me nog het meest.'
De technieken die de geheugenatleten nu gebruiken waren vroeger algemeen bekende methodes om het geheugen te trainen en die zijn, ironisch genoeg, bijna geheel vergeten.

Op een kampioenschap ontmoette Foer Ed Cooke, net als de meeste toppers in de geheugenwereld een eigenaardig mens, die hem de wereld van de geheugenpaleizen zou binnenleiden. Cooke werd in meerdere opzichten zijn 'mental coach'. Het oorspronkelijke geheugenpaleis zou zijn opgetrokken in de vijfde eeuw voor Christus door de Griekse dichter Simonides van Keos, die op een groot banket een luchtje ging scheppen en vlak achter zich de hal zag instorten. Na de eerste schrik bleek Simonides de hele tafelschikking en de namen van alle aanwezigen nog in zijn hoofd te hebben, gebruik maken van een door de evolutie aangescherpt geheugen voor ruimtes en routes, dat het geheugen voor feitjes verre overtreft. Probeer het maar: vrijwel iedereen is in staat om in zijn gedachten door het ouderlijk huis te lopen en daar allerlei details te zien opduiken. Kurk op de muren, wat dachten mijn ouders?

De geheugenatleten combineren ons enorme geheugen voor bekende plekken met het abstracte materiaal dat we willen onthouden. Foer mocht aanvankelijk denken dat hij nooit in staat was om veel verder te komen dan de zeven dingen die een mens gemiddeld in zijn korte termijn geheugen kan opslaan, maar Cooke zette hem bij de eerste les op het goede spoor en leerde hem om een willekeurig 'to do' lijstje, met vijftien items te verhuizen naar het huis van de ouders van Foer.

Elk item, bijvoorbeeld 'cottage cheese', moest vervangen worden door een sterk beeld en dat moest op een specifieke plek worden gezet. Foer liet fotomodel Claudia Schiffer in een teil met hüttenkäse rondzwemmen op het tuinpad van zijn ouders. Het helpt als je gebruik maakt van persoonlijke voorkeuren, die onthou je tenslotte het best. Tip van Foer: gebruik geen familieleden in het geheugenpaleis, want de gevorderde atleet mengt personen en handelingen en dan  gebeuren er dingen die je je moeder bijvoorbeeld niet toewenst.

'Ik raakte aanvankelijk gefascineerd door het onderwerp en dacht dat ik een artikel zou schrijven over een stel excentriekelingen die in het weekend bij elkaar komen om te kijken hoeveel zinloze dingen ze kunnen onthouden. Mijn probleem als journalist was meteen duidelijk: die geheugen-wedstrijden zijn ongelofelijk slaapverwekkend. Er gebeurt hélémaal niets. Dus ik wilde in het hoofd van deze mensen kruipen, omdat ik wist dat het verhaal zich daar afspeelde, in een ongelofelijk kleurrijke, alternatieve werkelijkheid. Ik gaf de deelnemers recorders om ze te laten vertellen wat er in hun hoofd omging, maar dat werkte absoluut niet: vreselijk.'

Ik realiseerde me dat ik op een andere manier betrokken moest raken, wilde ik recht doen aan'hun buitengewone prestaties. Ik ging mijn eigen geheugen trainen om het verhaal beter te vertellen, maar toen gebeurde er iets vreemds: ik merkte dat ik er nogal goed in was. Sterker nog, ik was een kanshebber op de titel. En toen ik eenmaal gewonnen had, veranderde dat natuurlijk totaal het verhaal dat ik had te vertellen.'

Foer schrijft na het gadeslaan van enkele verbazingwekkende, bijna bovennatuurlijke geheugenprestaties, waarbij duizenden getallen betrokken zijn, dat een van de mannen tegen hem zegt: 'Anybody can do it. Iedereen kan het.'

'Wat je je na een tijd realiseert is dat je niet bezig bent je geheugen te trainen. Bewijs: het is na het behalen van het kampioenschap niet merkbaar beter geworden. Je bent bezig je vermogen te ontwikkelen om beelden op te roepen. Dat is aanvankelijk moeilijk, maar daar word je snel beter in.'

Het helpt om een levendige verbeelding te helpen. 'Veel van de mentale atleten zijn ook fysieke atleten. Ze zijn gewend om zichzelf enorm te pushen. De geheugenkampioen van vorig jaar beklom een maand later Mount Everest.'

Een van de bijeffecten van het bouwen van geheugenpaleizen is dat het moeilijk is om ze vervolgens uit te ruimen. Foer heeft de herinnering aan het huis van zijn jeugd zo volgestouwd met beelden - en daar ook nog eens over geschreven - dat de herinnering voorgoed 'besmet' lijkt. Daar is Claudia Schiffer weer op het tuinpad van zijn ouders.

'Ik realiseer me heus wel dat het geen enkele zin heeft om zo snel mogelijk de volgorde van een pak speelkaarten te onthouden. Maar het is wel een geweldige manier om te exploiteren waar het menselijk brein kennelijk toe in staat is. En waarom zou je Mount Everest beklimmen: omdat hij daar staat.'

Foer draait de zaken ook om. 'Dezelfde dingen die een geheugenpaleis memorabel maken, maken het echte leven natuurlijk ook memorabel. Nieuwe, bijzondere ervaringen, ontmoetingen met kleurrijke mensen; dat zijn de dingen die een leven ook verrijken.'

Het geheugenpaleis van Foer trekt in deze tijd veel aandacht omdat we inmiddels de hulpmiddelen hebben die de training van ons geheugen overbodig lijken te maken. De telefoon wordt steeds meer een portable memory, een draagbaar geheugen. Waarom zou je nog iets willen onthouden?
'Ik denk dat het ons aan het veranderen is en we weten nog steeds niet helemaal op wat voor manier. In een artikel dat vorige maand in de American Journal of Science stond werd een onderzoek beschreven waaruit bleek dat als mensen weten dat iets op Google staat ze het slechter kunnen onthouden. De capaciteit van het geheugen gaat achteruit. Het was eigenlijk voor het eerst dat er met enige mate van exactheid werd bewezen dat we in onze relatie met de nieuwe technologie wezenlijk veranderen, als mens. Het zijn de verborgen kosten van het leven in het internettijdperk.'

In kringen van geheugenatleten wordt daar wel eens uitbundig over gefilosofeerd, zegt Foer: 'Stel dat de electronica van de wereld in de toekomst onbruikbaar wordt gemaakt, dan nemen geheugenatleten de wereld over. Zij zijn de enige mensen die zich herinneren hoe ze zich iets moeten herinneren.'