Literair criticus Marja Pruis verkondigt robuuste meningen.

door Arie Storm

In zijn onlangs verschenen boek Dienstreizen voor een thuisblijver haalt Maarten 't Hart een interviewuitspraak van de Amerikaanse schrijver John Irving aan. Over het werk van literaire recensenten merkte hij het volgende op: 'Wat een rare baan is het toch! Wat een onnatuurlijk werk! Het is zeker geen werk voor volwassen mensen.'

Daar zit iets in, en toch hebben recensenten de neiging zich te verzetten tegen het negatieve beeld dat bij 'gewone lezers - dat zijn mensen die voor hun plezier lezen - of bij schrijvers van hun'activiteiten bestaat. En dan schrijven ze een boek waarin ze uitleggen wat er allemaal zo'n beetje door hen heen gaat tijdens het schrijven van al die recensies. Zo'n boek is Kus me, straf me van Marja Pruis.

En dit boek is nog wel iets meer ook, want Pruis is niet alleen criticus - voor onder andere De Groene Amsterdammer - ook is ze schrijfster, onder andere van de roman Atoomgeheimen (2008). Ze is, om het zo maar eens te zeggen, verhalend ingesteld, en verhalen krijgen we dus ook in Kus me, straf me.

Dit boek is al met al niet zomaar een verzameling stukken en recensies geworden, maar een min of meer doorlopend betoog, afwisselend zakelijk en fictioneel, waarin Pruis verantwoording aflegt voor haar wijze van boeken bespreken.

Aantrekkelijk daarbij is dat ze kwesties aan de orde stelt die van een verbluffende eenvoud lijken te zijn, maar die haar wel degelijk tot zinnige overwegingen en gedachten brengen. Mag je eigenlijk wel het woord 'ik' gebruiken in recensies? Of is het opzichtig vermijden daarvan júist koket? Schrijven vrouwen beter of slechter of in elk geval anders dan mannen? En: wat vindt de familie ervan, van dat schrijven? Krijgen die prompt ook schrijfplannen of zijn ze domweg bang dat ze op de een of andere nauwelijks verhulde en vooral ook niet zo vleiende wijze in jouw werk voorkomen?

Bij dat laatste onderwerp zie je de recensente als vanzelf overgaan in de schrijfster. Dat gebeurt in dit boek vaker. Na een beschouwing over porno volgt een kort verhaal dat met deze zin begint: 'Op een dag zou er melk uit haar borsten komen, zo gretig streelde en kneedde hij ze, zo hongerig zoog hij aan haar tepels.'

Daar pakt Pruis - of in elk geval een van haar personages - flink door, en je zou wensen dat ze dat altijd deed. Ze heeft soms de neiging dat wat ze aanvankelijk ferm verkondigt enigszins af te zwakken.
Op een gegeven moment bijvoorbeeld merkt ze op dat je schrijven toch echt in je eentje doet: 'Misschien een ouderwetse romantische notie, maar als ik een boek in handen krijg dat door een duo is geschreven - Elvis Peeters - wil ik het eigenlijk niet meer lezen. Ik wil toch die ene geest ontmoeten in wat ik lees.'

Helemaal aan het eind van het boek komt ze erop terug. Ze ziet het schrijversduo Elvis Peeters, een man en een vrouw die onder dit mannelijke pseudoniem zogenaamd schokkende romans schrijven, op tv en meldt dan: 'Ik ben nieuwsgierig geworden en vraag het ter recensie aan bij de uitgever.'

Misschien is die wispelturigheid heel erg vrouwelijk. Of heeft Pruis gewoon een hekel aan ruzie. Over Heleen van Royen schrijft ze dat ze haar De gelukkige huisvrouw niet verder kon lezen toen ze na zes bladzijden stuitte op de zin: 'Voor het eerst van mijn leven stond mijn doos niet naar seks.'
Pruis: 'Een vrouw die het over haar doos heeft, die deugt gewoon niet'.

Dat is een duidelijk standpunt. Daar kunnen we als lezer verder mee. Kus me, straf me staat gelukkig vol met dit soort robuuste meningen. Want hoewel Pruis soms aarzelt, is ze niet bang, niet echt. En die aarzelingen horen er toch eigenlijk ook helemaal bij, bij een boek als dit, een boek dat ook de gewone lezer voor zijn plezier kan lezen.