Jan Lauwereijns dicht en schrijft over dichten. "Hij is een dichter die het de lezer niet gemakkelijk wil maken."

door Victor Schiferli

Iedereen weet wat film is of muziek. Maar wat poëzie is, dat is kennelijk moeilijk.
Afgebroken regels met veel wit erom heen? Het hoeft niet per se een gedicht te zijn.
Een bijzondere vorm van taalgebruik? Ook niet, er zijn ook dichters die heel gewone spreektaal schrijven.

Veel mensen hebben het idee dat poëzie moet rijmen en over gevoel gaan, iets wat haaks staat op wat de meeste moderne dichters sinds het begin van de vorige eeuw beogen. Maar binnen de kring van mensen die ervoor hebben doorgeleerd kan moeilijk overeenstemming worden bereikt wat poëzie nu precies is.

Dat blijkt ook uit De smaak van het geluid van het hart, een essay van Jan Lauwereyns geschreven voor Gedichtendag. Ook hij worstelt ermee en cirkelt rond in notities zoals deze: 'Poëzie is bijzonder. Maar kan ik ook uitleggen waarom? Hoe komt het dat poëzie zich binnenwerkt in mijn geest, mijn ziel, mijn hart? Kan ik het verklaren, begrijpen doorgeven? Vanzelf spreekt het niet.'

Treffend is zijn verhaal over een Amerikaanse vriend aan wie hij op een avond een gedicht van een Japanse dichter laat lezen. Hij legt er niets bij uit, het is een verwante ziel, denkt hij. 'Sorry, dit is niet voor mij,' zegt de vriend die daarmee meteen vriend-af is. Zo belangrijk kan poëzie dus zijn.

Lauwereyns groeide op in Vlaanderen en woont al vele jaren aan de andere kant van de wereld: eerst in Nieuw-Zeeland en daarna in Japan, waar hij werkt wals neurobioloog. Sinds zijn debuut uit 1999 Nagelaten sonnetten - een opvallende titel voor een debuut, niet alleen omdat er geen sonnetten in staan - publiceerde hij een tiental boeken: po'zie, een roman, verschillende essays.

Hemelsblauw is zijn zevende dichtbundel en evenals zijn voorgaande werk wemelt het van uiteenlopende werelden, toespelingen en associaties.

In zijn essay heeft hij het over 'harteloze poëzie'. Daarmee bedoelt hij een manier naar zichzelf en naar anderen te kijken: van een afstand, met precisie, op een genadeloze manier. Zo kan een dichter clichés en sentimentaliteit vermijden: 'Geen narcisme, ook geen zelfhaat, maar zuivere harteloosheid, die een hart heeft voor alle harten, en daarom alle harten moet leren kennen, te beginnen met het eigen hart. Het gaat niet om mij. (Ik mag tussen haakjes blijven).'

Het zijn niet eigen zieleroerselen maar personages die zijn gedichten bevolken, en de 'ik' is een figuur zoals een romanschrijver die zou beschrijven: ze vallen niet samen met de schrijver zelf. Zo bevat Hemelsblauw een verhalend gedicht over de oude Japanse meneer Nakazato die een duizend jaar oude boom optuigt voor Kerstmis, iets waartegen de 'ik' vergeefs protesteert tot aan de hoogste plaatselijke instanties toe. Het is een tragikomisch verhaal en hoe langer de affaire zich voortsleept - zo ongeveer als de boom bij het Anne Frankhuis - wordt de mens steeds nietiger tegenover de natuur: 'Als alles goed gaat, zal de boom er nog staan in de tweeëntwintigste eeuw, en zullen wij
zoals die jagers en bijenhouders, bladen zijn in een geschiedenisboek dat niemand de moeite waard vond om te schrijven.'

 
De slotreeks Zoals vuur vuur uitademt verwijst naar het beroemde gedicht Thirteen ways of looking at a blackbird van de Amerikaanse dichter Wallace Stevens. De merel met zijn fraaie gezang staat voor de poëzie, maar tegelijk denkt hij aan een 'dikke vette sappige worm'. Poëzie is geen hoogverheven kunst maar staat met beide benen op de grond, lijkt Lauwereyns hiermee te willen zeggen.
De natuur is machtig en tijdloos, de kunst die zij voortbrengt is diep in het aardse geworteld. Het is het slot en hoogtepunt van deze bundel, die zich niet gemakkelijk gewonnen geeft.

Lauwereyns is een dichter die het de lezer niet gemakkelijk wil maken. Daar is de poëzie wat hem betreft niet voor bedoeld. De poëzie is: 'iets wat er is en niet is tegelijk, iets wat alleen in en door het gedicht mogelijk wordt.'
Misschien dat daar dan toch een nieuwe definitie is geboren.