Terwijl hij druk bezig was met de voorbereidingen van de grote expositie over Jan Voerman Sr. drie jaar geleden, stuitte René van Mierlo logischerwijs steeds op het werk en leven van Willem Bastiaan Tholen (1860-1931). De conservator van het Stedelijk Museum Kampen besloot toen al: „Tholen verdient hier ook snel een tentoonstelling."

(door Marion Groenewoud) 

Dit jaar is het honderdvijftig jaar geleden dat de kunstenaar werd geboren. Het Stedelijk Museum in Kampen toont zijn veelzijdigheid. Overijsselse landschappen, watergezichten en boten uit zijn beginjaren en de periode dat hij als tekendocent in Kampen werkte. Maar het grootste deel van de expositie bestaat uit schilderijen uit zijn Haagse periode. Tholen werd niet in Kampen geboren maar kwam hier op zijn vierde jaar wonen aan de Vloeddijk.
In de Hanzestad begon hij te schilderen, gelijk met Voerman. De jongens kregen les van J.D. Belmer, de tekenleraar die sinds 1871 in dienst kwam bij de plaatselijke HBS. Dankzij Belmer ontstond er eind negentiende eeuw met Voerman, Tholen, maar onder meer ook Jo Coster, een bloeiend kunstleven in Kampen.
Tholen schrijft over hun leermeester: „Daar kwam Belmer in Kampen aangeland, hij blies nieuw leven in die muffe boel. Hij bracht ons zover dat we naar de Academie konden gaan. Zijn naam staat met onze schildersnaam in het nauwste verband of liever gezegd, onze naam zou er zonder hem niet geweest zijn." In de zomermaanden werkten Voerman en Tholen veel samen, soms zelfs aan één hetzelfde schilderij.

„Belmer was de man die gemaakt heeft dat Voerman en ik gegaan zijn zoals we gingen", schrijft Tholen verder. „Zonder Belmer was Voerman waarschijnlijk boer gebleven en ik straatveger geworden, zoals mijn vader voorspelde omdat ik zo moeilijk rustig in de schoolbanken kon
zitten." De vriendschap tussen beide mannen bleef bestaan en Tholen kwam, tot zijn dood in 1931, nog vaak naar Hattem om Voerman te bezoeken. Volgens conservator Van Mierlo heeft Tholen landelijk meer naam gemaakt dan Voerman. „Voerman werd al snel een typische IJsselschilder. Het werk van Tholen is veel gevarieerder." Hij wijst op het grote kleurrijke schaatstafereel waarin Tholen bevriende kunstenaars als Israëls, Maris en Weissenbruch laat figureren. Ook het indrukwekkende werk van een zandafgraving in Scheveningen en het interieur van een slachterij geven een ander beeld van de kunstenaar.
„Deze thematiek sloot aan bij de tijdsgeest. Het naturalisme en realisme", zegt Van Mierlo. „Ik denk niet dat veel mensen destijds zo'n slachterij of zandafgraving in hun woonkamer hadden willen hebben. Tholen was een vrij kunstenaar. Hij werkte nauwelijks in opdracht maar kon goed leven van zijn kunst. Veel van zijn werk ging tijdens zijn leven al naar Engeland." Dat Tholen zijn vriend Voerman eerlijk en volwassen bekritiseerde, blijkt uit een brief.
 Tholen bezocht in Amsterdam een expositie van Voerman in 1894. „Om je de waarheid te zeggen was ik er met beklemd hart heen gegaan want de dingen, die van eenigen tijd geleden, lieten me zoo onzeker hoe het zou worden", begint Tholen met reserve. Dan is hij vooral verrast: „Mooi frisch geziene luchten en streng gehouden in de vorm. Vlak behandeld en toch niet plat." Niet alleen Voerman verstond de kunst om wolkenluchten tot leven te brengen. Het wolkenlandschap (1900) van Tholen is minstens zo overweldigend. Conservator Van Mierlo wil met de tentoonstelling Tholen losweken van Voerman. „De acteur Henk van Ulsen heeft Voerman eigenlijk altijd gepromoot in onze regio.
Tholen verdween hierdoor helaas naar de achtergrond. Hij verdient nu een hoofdrol."

 Willem Bastiaan Tholen, 150e Verjaardag, Stedelijk Museum Kampen, t/m 18 april.