Hoofdconservator Wouter Kloek (65) vertrekt bij het Rijksmuseum in Amsterdam, toevallig in de maand dat het carnaval losbarst. Hij neemt afscheid met Pieter Aertsen, een schilder van altaarstukken en feestende boeren, die ook pionierde in stillevens.

Hoogtepunt van de expositie 'De wereld op zijn kop' is 'De Eierdans', een werk uit 1552 waarin Aertsen losbandige carnavalsvierders een spiegel voorhield. In de deuropening van een bordeel kijken een vader en moeder met hun zoontje naar een vrolijk tafereel. De boodschap is duidelijk: dit zondige vermaak verdient geen navolging.

Blikvanger is een jongeman die danst op muziek van een doedelzak. Zijn blik is strak gericht op een ei op de vloer. Omringd door drinkende toeschouwers moet hij het ei in een met krijt getekende cirkel schoppen en vervolgens – uiteraard zonder het te breken – met hulp van beide voeten onder een houten bakje verbergen. Zijn rode wangen doen vermoeden dat ook hij al wat glaasjes op heeft, het zal hem vast niet lukken. Kloek wijst erop dat tijdgenoten meteen zagen dat dit een bordeel was: links bij het raam hangt een kruik met preien, voorwerpen die schilders toen vaker gebruikten om huizen van lichte zeden te verbeelden.

Carnaval of geen carnaval? Voor nuchtere 'noordelingen' die het maar niks vinden: met het feest wordt een traditie voortgezet die zijn oorsprong vindt in heidense eetfestijnen. De katholieke kerk was zo verstandig nooit te proberen het carnaval uit te bannen, maar lijfde het in en maakte er een opstapje naar de vastentijd van. Om de gelovigen in dat gareel te krijgen, kon de kerk ten tijde van Aertsen nog steeds rekenen op propagandistische steun van kunstenaars.

Eén van zijn collega's was bijvoorbeeld Pieter Bruegel de Oude, die in 1559 een werk met de titel 'Het gevecht tussen Carnaval en Vasten' schilderde. De winnaar stond bij voorbaat vast. Tijdens de verbouwing van het Rijksmuseum – volgens het huidige schema gaat het hoofdgebouw in 2013 weer open - is de Philipsvleugel het domein van de Gouden Eeuw en komt de rijke collectie uit de zestiende eeuw maar mondjesmaat aan bod. 'De Eierdans' en andere werken van Aertsen (1508? – 1572) waren lange tijd niet te zien en verdwijnen na deze expositie weer voor vele jaren in het depot.
De hoofdconservator – hij kwam in 1966 als stagiaire bij het Rijksmuseum en is er niet meer weggegaan – noemt zichzelf 'een alleseter' („Ik ben ook dol op Jan Steen en Aelbert Cuyp”), maar Aertsen heeft altijd tot zijn grote favorieten gehoord. Nu ook Kloek zijn werk weer even in volle glorie kan zien, geniet hij opnieuw van de veelzijdigheid, brutaliteit en enorme vrijheid waarmee Aertsen schilderde.

De kunstenaar kreeg het zwaar te verduren toen tijdens de Beeldenstorm in 1566 het calvinistische gepeupel een aantal van zijn kunstwerken vernietigde. Dankzij kunstenaarsbiograaf Karel van Mander weten we dat Aertsen woedend reageerde: 'Met groote woorden, tot zijn eyghen ghevaer'. Er is echter ook veel bewaard gebleven, graag geziene werken in musea over de hele wereld.

FRANCOISE LEDEBOER

Expositie 'De wereld op zijn kop' van Pieter Aertsen in het Rijksmuseum (Jan Luijkenstraat, Amsterdam) duurt tot en
met 19 april. Voor meer informatie: www.rijksmuseum.nl.