Twaalf jaar na het fenomenale succes van Titanic keert James Cameron met Avatar niet alleen terug in de bioscoop, maar ook in het science fiction genre. De schrijver en regisseur heeft daarin een uitstekende reputatie gevestigd, met de eerste twee Terminator films, de vervolgfilm Aliens en de diepzeefilm The abyss.

Cameron begon zijn loopbaan als trucagespecialist, en verlegde op dat vlak als filmmaker herhaaldelijk de grenzen van het medium. Dat doet hij nu opnieuw, met een peperdure film die duidelijk maakt dat hoogwaardige 3D-technieken ongekende mogelijkheden scheppen. Wie Avatar in een 3D-projectie ziet is getuige van een wonderbaarlijke doorbraak, en het scenario is op maat gesneden om dat aspekt te benadrukken.

Held Jake Sully is een marinier die door een dwarslaesie is uitgeschakeld, maar een nieuwe kans krijgt wanneer zijn tweelingbroer op Pandora omkomt. Het jaar is 2154, en het voortbestaan van de aarde hangt samen met de delving van een mineraal op de verre maan, waar de mensachtige Na'vi tegenstand bieden. Wetenschappers kunnen het buitenaardse dna met dat van mensen in biologische avatars combineren, en omdat de tijd dringt wordt de verlamde veteraan aan de avatar van zijn broer gekoppeld. Zo delen we in Jake's euforie, wanneer hij in een drie meter lang blauw lichaam herboren wordt, het laboratorium uitrent en in een buitenaardse jungle belandt.

Op voorhand uitte diepzeeduiker Cameron de wens om zijn publiek in een nieuwe wereld onder te dompelen, en die ambitie heeft hij uitstekend vervuld. Van alle schijnwerelden die Hollywood ons voorschotelde is Pandora de meeste gedetailleerde en wonderlijke exponent, vooral wanneer de nacht valt en de exotische flora en fauna in psychedelische kleurstellingen oplicht. Het verbaast niet dat er zoveel werk is gemaakt van een overtuigende biotoop voor de Na'vi, want Cameron schetst een wereld waarin al het leven uitsluitend in volmaakte symbiose en harmonie kan gedijen.

Die wereld oogt vreemd, maar het vereist weinig verbeeldingskracht om er de aarde in te herkennen. De ontwikkeling die Jake bij de Na'vi doormaakt is vergelijkbaar met die van Kevin Costner in Dances with wolves of Colin Farrell in de Pocahontas-verfilming The new world: hij is een soldaat van een invasiemacht, en komt door contact met nobele wilden tot inkeer. Jake wordt bovendien verliefd op een prinses, en dankzij de technische doorbraak die 'performance capture' heet is de wisselwerking tussen de blauwe digitale versies van acteurs Sam Worthington (Terminator: salvation) en Zoë Saldana (Star trek) nog geloofwaardig ook, al maakt de fletse Worthington niet zo'n verpletterende indruk als zijn tegenspeelster.

De vier jaren die Cameron en de technici in de ontwikkeling van de techniek staken zijn dus welbesteed, maar aan het scenario van de film is in die periode waarschijnlijk niets veranderd. Avatar wemelt van de verwijzingen naar de oorlogszucht van Bush, Cheney en Rumsfeld na de aanslagen van elf september, en mondt uit in wapengekletter en explosies. Daarbij toont Cameron als vanouds zijn meesterschap op het gebied van enerverende en inzichtelijke actiescènes, maar de betovering verdwijnt met iedere knal en elk cliché dat het jammerlijk gedateerde scenario rijk is.

In Camerons oeuvre regeert de paradox: de maker blijft een toonaangevend pionier in de ontwikkeling en toepassing van nieuwe filmtechnieken, maar keert zich in zijn scenario's voortdurend tegen een blind vertrouwen in technisch vernuft en fysiek overwicht. Avatar roept nadrukkelijk op tot liefde en respect voor Moeder Aarde, en dat is een goede zaak, maar de film overtuigt meer als technisch mirakel dan als ecopamflet. De 3D-versie is dan ook de enige die vier sterren verdient, en wordt in Nederland in zestig zalen vertoond. Ook dat is een doorbraak.

BART VAN DER PUT