De duurste film aller tijden arriveert deze week in de cinemas van de wereld. Twaalf jaar na Titanic neemt James Cameron ons in Avatar mee naar de planeet Pandora. De toekomst is 3D.

Mark Moorman

Een jonge vrouw die bij de beveiliging op Heathrow werkt vergeet haar werk helemaal, als ze ziet welk logo er op de tas staat die ze in haar handen houdt. Het is de Avatar goodie bag, op vrijdagmiddag aan de internationale pers uitgereikt na de persconferentie van James Cameron, 'Avatar!', roept ze op een manier die diep-bevredigend moet zijn voor de pr-machinerie, die Avatar aan de man moet brengen.

Avatar is een film die met nogal wat superlatieven in de bagage in de bioscopen arriveert. Als duurste film ooit gemaakt bijvoorbeeld, met een budget dat geschat wordt op ergens tussen de 230 en 500 miljoen dollar. Het is de eerste bioscoopfilm van James Cameron sinds Titanic, de vorige duurste film aller tijden, die inmiddels anderhalf miljard euro heeft opgebracht (nog een wereldrecord). Het is ook film die de definitieve doorbraak van het 3D-systeem in de bioscoopwereld moet forceren. 'Wie wil er nog een 2D-film zien na Avatar?' kopte de Londense middagkrant London Evening Standard, de dag na de wereldpremière op Leicester Square.

Avatar! De massieve voorpubliciteit heeft zijn werk gedaan. 'Heb je hem al gezien?' Na de bevestiging: 'You, lucky man!' Ze kijkt in de goodie bag, waarin het boek The art of Avatar (voorwoord Peter Jackson: 'Avatar betekent een gigantisch stap voorwaarts in de wereld van het filmmaken.'), het Avatar notitieblok, met Avatar-pen en natuurlijk de Avatar 3D-bril (let op: dit is geen zonnebril). Ze heeft zelf geïnformeerd of ze de film in het eerste weekend kon zien in een van de  Londense bioscopen die 24 uur doordraaien. Er waren nog wat kaartjes beschikbaar voor drie uur 's nachts en aangezien Avatar 160 minuten duurt en ze ochtenddienst had, had ze hier vanaf gezien. Maar ze had het serieus overwogen.

Voor het grote publiek verdween James Cameron twaalf jaar geleden van het toneel met 11 Oscars in zijn armen terwijl hij uitriep: I'm the king of the world!, waarmee hij de uitroep herhaalde van Leonardo DiCaprio op de boeg van de Titanic. Dat hij vervolgens om een minuut stilte voor de slachtoffers van de scheepsramp vroeg was een tenenkrommend staaltje slechte smaak.

In de jaren daarna dook Cameron's naam sporadisch op, als producent van de televisieserie Dark angel  en als regisseur van onderwaterdocumentaires: Expedition Bismarck en Ghosts of the Abyss. Deze laatste film uit 2003 over het wrak van de Titanic werd in IMAX 3D geschoten. Cameron schreef in 1994 (15 jaar geleden alweer) al een eerste versie van het script voor Avatar en twee jaar later kondigde hij al aan dat hij hierbij gebruik zou maken van 'computer-gegenereerde' acteurs, die 'echt' zouden lijken, maar geheel uit de computer kwamen. Hij noemde 1999 als een mogelijke releasedatum voor een film. Was het persoonlijke overmoed ('king of the world' immers) of een verkeerde inschatting van de snelheid waarmee de ontwikkelingen in de digitale wereld gingen - de dot.com-bubble zou in 2001 knappen?

Cameron heeft het afgelopen decennium volgehouden dat hij heeft gewacht tot de ontwikkeling van de techniek hem in staat zou stellen zijn filmdromen - nu ook in 3D - te realiseren. Op donderdagavond in het Odeon-theater op Leicester Square kon worden geconstateerd dat Cameron, hoe dit avontuur financieel ook gaat aflopen, filmgeschiedenis heeft geschreven en de klok tien jaar vooruit lijkt te hebben gedraaid. Er lijkt nu inderdaad geen weg terug en elke volgende 3D-film zal langs de lat van Cameron worden gelegd en die heeft hem verdomde hoog gespijkerd.

Avatar is een science fiction avontuur met klassieke wortels. Kies maar uit: Tarzan, de Nuba-foto's van Leni Riefenstahl, Dances with wolfs van Kevin Costner, Aliens en The abyss (van Cameron zelf) en, waarom niet, Jungle Book. Visueel ontleende Cameron, inmiddels een ervaren diepzeeduiker, veel aan de wonderen op de oceaanbodem.Net als in het universum van de Alien-films is de aarde in de toekomst uitgeput en moet de mensheid het heelal in om grondstoffen te vinden.

Op de recent ontdekte planeet Pandora bevindt zich een uiterst waardevol mineraal, precies onder de woonplaats van het inheemse volk de Na'vi, mensachtig in voorkomen, maar dan drie meter lang, uitgerust met een staart, korenblauw en in harmonie met de wereld om zich heen. Het is duidelijk dat de mens deze harmonie komt verstoren. De Amerikaanse mijnmaatschappij (het is misschien goed om ons te realiseren dat Cameron werd geboren in Kapuskasing, Ontario, Canada) wordt begeleid door een legereenheid, van het genre 'kwaadschiks is efficiënter dan goedschiks'. In Avatar volgen we Jake Sully (Sam Worthington), die als genetisch gemanipuleerde kunst Na'vi (een 'avatar') moet onderduiken in de gemeenschap, om hun geheimen te ontrafelen. Elke ervaren filmkijker weet dat 'going native'  grote risico's voor de loyaliteit van de undercoveragent met zich meebrengt.

In de week voordat de verslaggever naar Londen vertrok om Avatar te zien zag hij in theater De Munt de 3D-versie van A Christmas Carol van Robert Zemeckis, de andere grote regisseur die al jaren bezig is de nieuwe digitale technieken toe te passen, vooral het motion capturing (vastleggen van beweging), waarbij menselijke bewegingen kunnen worden overgebracht naar digitale figuren. A Christmas Carol laat zien dat Zemeckis sinds  The Polar Express een eind is gevorderd, maar dat het belangrijkste ontbreekt: het licht in de ogen van de gedigitaliseerde acteurs. Hoe spectuculair het Londen van Dickens ook uit de trukendoos wordt gehaald, je hebt het gevoel dat je naar een marionettenshow zit te kijken.

Cameron sloot zich aan bij Weta Digital in Nieuw Zeeland, het special effectsbedrijf van Peter Jackson, de George Lucas van de 21ste eeuw. Het waren vooral de spectaculaire resultaten die bereikt waren met de creatie van de figuur Gollum (met behulp van acteur Andy Serkis) in The Lord of the Rings-trilogie die Cameron aan boord haalde.

Cameron voegde er een vinding van eigen hand aan toe: niet alleen de bewegingen van de acteurs werden vastgelegd, maar ze kregen ook een masker op, met een camera die  voortdurend op hun eigen gezicht gericht is, waarmee volgens Cameron de kleinste nuances van het acteren in digitale vorm zijn te vertalen. Op de persconferentie in Londen, op de middag na de wereldpremière, benadrukte hij dat je naar de acteurs zat te kijken. Het hele systeem was vooral bedacht om verlost te zijn van zes uur durende make up sessie en rubberen protheses, die het de acteurs juist zo moeilijk hadden gemaakt om als alien te acteren. Bovendien kon hij nu dingen doen die anders onmogelijk waren geweest: de figuren drie meter hoog maken en de ogen veel groter maken en verder uit elkaar plaatsten dan bij gegrimeerde acteurs  mogelijk was. En dit zonder, heel belangrijk, de 'emotionele waarheid' van de acteerprestaties te verliezen.

Als visueel spektakel is Avatar (vooral in 3D) ongeëvenaard. 'Cameron is de enige regisseur die tweehonderdvijftig miljoen goed kan uitgeven,' schreef de Amerikaanse criticus Roger Ebert in zijn enthousiaste recensie. Cameron heeft een buitengewoon, gedetailleerde natuurlijke wereld gecreëerd, met honderden wonderbaarlijke wezens, een imposante vegetatie en als klap op de vuurpijl een wereld van zwevende rotsen waartussen de laatste, ongekend spectaculaire, veldslag tussen het Amerikaanse militair-industrieel complex en de drakenruiters van de Na'vi plaatsvindt. U mag raden waar de sympathie van Cameron ligt.

Voor een man die zo'n vurig pleidooi voor de natuurlijke wereld houdt heeft Cameron de technologie van het filmmaken een enorme duw in de rug gegeven. Net als bij zijn baanbrekende films The abyss en Terminator 2 trouwens, twee films die hun tijd ook al ver vooruit waren. De hele planeet Pandora zit opgeslagen in de computers van Weta, waar het (voor de geeks) een Petabyte aan ruimte inneemt. En dat is duizend Terabytes, als u het weten wilt. Klaar om nog vele malen voor vervolgdelen en games gebruikt te worden; misschien maakt dat die investering van Cameron in tijd en geld iets dragelijker.

Net als bij Titanic had Avatar een lastige aanloop. Een paar maanden geleden werd een fragment van de langverwachte film op de wereld losgelaten en de eerste reacties waren niet mals: ook dat is veranderd in die twaalf jaar sinds Titanic. Als een stel bloedhonden staan bloggers klaar om alles wat hen niet bevalt te verscheuren. De trailer werd gerecenseerd - misschien iets te sprookjesachtig voor de science fiction-types - en de bijnaam Dances with smurfs begon de ronde te doen  in die meedogenloze blogwereld.

Wellicht was de stemming in Londen, aan de vooravond de van de release, daarom wat gespannen. De korte persconferentie van Cameron en zijn cast stond in het teken van damage control. 'Of de anti-militaristische boodschap door het letterlijk verwijzen naar de shock and awe-strategie van het Amerikaanse leger niet wat al te expliciet was uitgevallen,' wilde een journalist weten. Cameron reageerde als door een wesp gestoken. 'Te expliciet? Dat is uw mening!' Maar toen had hij het beveilingingsmeisje op Heathtrow nog niet gesproken natuurlijk.