Michael Haneke (67) won met zijn eerste historische film Das weisse Band - Eine Deutsche Kindergeschichte de Gouden Palm in Cannes. Hij is de meester van het onbehagen. "De illusie van de kinderlijke onschuld is een vorm van volwassen zelfbedrog."

Mark Moorman

Wie, op basis van het grimmige, moralistische oeuvre van de Oostenrijker Michael Haneke zou denken dat de maker van deze films een moeilijk te benaderen man
is, vergist zich.

Bij binnenkomst in een van de salons van Hotel Crillon aan de Parijse Place de la Concorde, stelt de regisseur de verslaggever meteen gerust over zijn belabberde schoolDuits. "O, maar dat ik helemaal niet erg. Mijn zoon heeft lang een vriendinnetje uit Amsterdam gehad en die sprak net zo."  Hoewel hij vloeiend Frans en redelijk Engels spreekt, heeft hij gemeld dat alle interviews in het Duits zullen moeten plaatsvinden. "Dan ben ik tenminste onspannen." Dat, en andere talen hebben toch geen passende equivalenten voor woorden als ?'Gewaltspornografie' en 'Culturimperialismus', die onvermijdelijk lijken in elke conversatie met de Oostenrijker.

Haneke blijkt een charmante man, zoals altijd in het zwart gekleed en onmiddellijk herkenbaar aan zijn grijze baard, die hij niet al te streng bijhoudt. Toch is hij de maker van een compromisloos oeuvre, waarbij de toeschouwer af en toe het gevoel heeft dat hij in een dwangbuis in de bioscoop zit.
Er zijn maar weinig films waar je zo compleet uitgewrongen uitkomt als de films van Haneke.  En het tekent de impact van het werk dat je meestal nog weet
wanneer en onder welke omstandigheden je Benny's video (1992), Funny games (1997), La pianiste (2002) en Caché (2005) voor het eerst zag. "Mijn films zijn polemische statements tegen de Amerikaanse commerciële cinema, die de toeschouwer alle macht om zelfstandig te denken ontnemen. Ik wil provocatie en dialoog, in plaats van consumptie en consensus", schreef hij zelf. Dat is zijn beginselverklaring en daar houdt hij zich in elke film aan vast.

Provocatie genoeg in zijn eerste historisch drama Das weisse Band (Het witte lint), dat gesitueerd is in een Duits dorpje in de jaren 1913- 1914, het laatste jaar van vrede. In deze streng-georganiseerde samenleving, vinden een aantal mysterieuze, geweldadige gebeurtenissen plaats.

Het is een whodunnit, Hanekestijl, zonder makkelijke antwoorden; wel een onnavolgbaar portret van een samenleving waarin de kiem van iets kwaadaardigs wordt
gezaaid. 'Eine Deutsche Kindergeschichte' (Een kinderverhaal) is de Duitse ondertitel van de film en het is duidelijk dat de kinderen van 1914 de volwassenen van de jaren dertig en veertig zullen zijn.

Haneke vindt het te makkelijk om Das weisse Band als een film over de wortels van het fascisme te omschrijven. Het is geen koketerie, maar de toeschouwer mag
zelf uitzoeken waar de film over gaat. Hij noemt dat 'respect voor de toeschouwer.' "Maar het is een verhaal van ale tijden: overal krijgen mensen te horen waar ze in moeten geloven - zonder speelruimte voor persoonlijke vrijheid. De wortels van het islamisme liggen ook in een dergelijk wereldbeeld. Het Duitse fascisme is in Das weisse Band slechts een voorbeeld.  Ik wil geen boodschap verkopen, maar ik denk wel dat de film ook hedendaagse thema's aansnijdt."
Het scenario van Das weisse Band bestaat al tien jaar, maar Haneke kon nooit eerder het budget vinden voor wat zijn duurste film tot nu toe is. "Het uitgangspunt van het verhaal was een kinderkerkkoor, waarin de kinderen de idealen van de opvoeders tot in de uiterste consequenties doorvoeren. En die opvoedingsidealen gebruiken om buitenbeentjes te bestraffen. Dat was het begin."

En Haneke wil van de gelegenheid gebruik maken om even wat recht te zetten. "Ik lees nog wel eens dat ik ideeën-films maak en het stoort me als critici me als een filosoof of als een polemist beschouwen en daarmee eigenlijk het kunstwerk, de film, over het hoofd zien."

Een van de voornaamste bronnen van research die Haneke hanteerde waren opvoedingsboeken uit het begin van de vorige eeuw. "Opvoeden is een moeilijke zaak,"
zegt hij en hij schiet in de lach. "En dat was altijd al zo." Hij kon een aantal dingen zo uit deze handboeken overnamen: het hele idee dat kinderen witte banden om hun arm gebonden kregen in de strijd tegen zondig gedrag (waaraan de film zijn titel ontleent), kwam uit een van die boeken"En ik had geen idee over het landleven in die tijd. Als je een film maakt over een historische periode dan heb je de verplichting accuraat te zijn. Maar je moet ook laten zien dat het niet de werkelijkheid van 1913/1914 was. Daarom heb ik ook een verteller die begint met de mededeling dat hij niet weet of alles wat hij ons gaat vertellen wel de waarheid is, omdat het zo lang geleden is. En ik heb in zwart-witgedraaid. We kunnen naar die tijd alleen maar door een filter kijken."

Net als in een aantal van zijn eerdere films spelen kinderen indrukwekkende rollen - er passeerden in totaal 7000 kinderen de casting voordat er een aantal
ongelofelijke natuurtalenten werden gevonden.  Acteertalent was niet goed genoeg: de kinderen moesten zo uit uit honderd jaar oude foto's kunnen stappen. Haneke wilde 'oude gezichten' en "die zijn zeldzaam."

"Ik vind het altijd weer verbluffend hoe goed kinderen de dingen doorzien. Ze begrijpen altijd veel meer dan de volwassenen denken en kunnen dat heel goed
uitbuiten. De illusie van de kinderlijke onschuld is een vorm van volwassen zelfbedrog. Sommige kinderen manipuleren de hele boel bij elkaar; ongelofelijk geraffineerd soms."

Haneke doceert aan de filmschool in Wenen, waar hij omringd is door jonge filmmakers. Hij maakte zelf zijn eerste speelfilm toen hij al 46 jaar was - hij had toen al tien televisiefilms en twintig theaterensceneringen achter de rug. "Jonge filmmakers zijn vaak technisch tot alles in staat, maar ze zijn bang voor acteurs. Dat zie je altijd meteen. Acteren: zo zo, la la. En dat kun je alleen maar leren door veel te oefenen. ?Learning by doing." En hij wil ze de ogen openen voor de cinema van voor hun tijd.  "Weet je wat het allermoeilijkste is voor een jonge filmmaker? Om erachter te komen wat je zelf wilt maken. Om geen epigoon te zijn, maar de vraag te beantwoorden: wie ben ik?"