De Nederlandse journalist Emile Fallaux regisseert in Amerika een toneelstuk over Willem Mengelberg. „Het Concertgebouworkest had boter op zijn hoofd.”

door Erik Voermans 

Willem Mengelberg, de beroemdste Nederlandse dirigent van de vorige eeuw, is uit de dood opgestaan. Je moet wel naar de Verenigde Staten om hem te zien, naar het schitterende landgoed van Shakespeare & Company, niet ver van Tanglewood in Lenox, Massachusetts, de zomerresidentie van het Boston Symphony Orchestra. Mengelberg and Mahler heet het toneelstuk waarin de dirigent figureert. Het werd geschreven door de Amerikaan Daniel Klein en geregisseerd door journalist Emile Fallaux, voormalig hoofdredacteur van Vrij Nederland, ex-directeur van het Internationaal Film Festival Rotterdam.

Fallaux: „Lang geleden heb ik met mijn vriend Danny Klein gewerkt aan een scenario over Mengelberg en Mahler voor een televisiedrama. Danny is Joods en hij was altijd al gefascineerd door Mengelberg. Later hebben we zelfs een scenario voor het grote doek gemaakt, maar beide projecten zijn nooit doorgegaan. Dat scenario ligt er nog. Het speelt zich af in de laatste dagen van Mengelberg in Zwitserland, waar hij worstelt met de keuzes die hij heeftgemaakt. In een delirium verschijnt dan de geest van Mahler, als een soort Ghost of Christmas Past, die hem confronteert met diepe levensvragen."

Mengelberg and Mahler is een toneelstuk voor één acteur, Bob Lohbauer, dat tot en met 10 september 35 keer door Shakespeare &
Company wordt opgevoerd. „Bob Lohbauer is 76. En superambitieus. Hij kampt met zijn gezondheid, maar hij wilde deze rol zó graag spelen. En Mengelberg was bijna tachtig toen hij overleed, dus het past allemaal mooi."

Wat is Fallaux' persoonlijke fascinatie met Mengelberg en Mahler? „Ik ben een minder grote Mahlerfan dan Danny. Bij de VPRO stopte Hans Keller vroeger altijd muziek van Mahler onder documentaires, en daar deden we dan een beetje cynisch over. Dat hij gelijk had dat Mahler fantastisch werkt als filmmuziek, zag ik pas bij Visconti's Dood in Venetië. Maar Mengelberg heeft me altijd zeer geïntrigeerd vanwege de goed/fout-discussie."

Wat is het uiteindelijke inzicht? „Uiteindelijk was hij toch wel fout, maar het is de vraag hoe zwaar je dat iemand moet aanrekenen. Er zijn mensen die andere keuzes hebben gemaakt, al waren dat er in het orkest niet veel. Het Concertgebouworkest heeft eigenlijk meer
dan Mengelberg doorgespeeld tijdens de oorlog. Heeft zelfs in 1943 in Duitsland onder Von Karajan nog een grammofoonplaat opgenomen, dus ze hadden allemaal boter op het hoofd." „En daarom is het schrijnend dat Mengelberg in eerste instantie mede door collega's uit het orkest tot een levenslange boycot werd veroordeeld. Later is dat door objectievere figuren gereduceerd tot zes jaar. In het orkest had je alleen Marius Flothuis aan de evident 'goede kant', maar de rest tamboereerde gewoon gezellig verder."

„Ze kregen een enorme loonsverhoging direct nadat de Joden eruit waren gezet. De gretigheid waarmee er na de bevrijding vooral door leden van het orkest is gehandeld, moest maskeren dat ze zelf gewoon een orkest van collaborateurs waren geweest. Nog een veel grotere schande vind ik dat ze tijdens de oorlog op de stoelen van de Joden zijn gaan zitten en die stoelen niet wilden afstaan toen
diezelfde Joden na de oorlog terugkeerden – op drie na: violist S. Fürth, bassist S. Gompertz en altist J. Muller zijn door de nazi's vermoord. In Amerika zijn ze, heb ik gemerkt, erg nieuwsgierig naar en begaan met het lot van deze mensen. Ik vraag me af waarom het orkest deze musici niet herdenkt." „Zoals Mengelberg zijn smoesjes had en hij ervan overtuigd was dat het het beste was het orkest bij elkaar te houden, zo had iedereen zijn rechtvaardigingen, maar dat geeft je nog niet het recht om na de oorlog ineens aan de goede kant te gaan staan en iemand te verketteren."

„In het theaterstuk roept de eenzame Mengelberg dat vanuit zijn Zwitserse ballingschap. Hij vond al die Hollanders maar een stel Farizeeërs en hypocrieten. Dat blijft hij tot aan zijn dood geloven. En zijn grote concurrent Toscanini vond hij al even idioot, die vanuit zijn New Yorkse penthouse in de oorlog makkelijk praten had. In Amerika heeft Mengelbergs imago van collaborateur hem doen verdwijnen naar het tweede plan. Wij provoceren dat beeld door het publiek te confronteren met de duivelse dilemma's waar hij voor stond, zonder hem aan de goede kant te scharen. Dat zou nog een klein schokje teweeg kunnen brengen."

Mengelberg and Mahler. Tot en met 10 september in het Elayne Bernstein Theatre. Lenox, Massachusetts, www.shakespeare.org.