De Spaanse filmmaker Alejandro Amenábar en diens vaste scenariopartner Mateo Gil verwierven een uitstekende reputatie met een drietal fantastische genrefilms, waaronder de Engelstalige spookfilm The others. In 2004 gooiden ze het roer verrassend om met Mar adentro, waarin ze de meest geruchtmakende euthanasiezaak uit de Spaanse geschiedenis dramatiseerden. De film, met een verlamde Javier Bardem, kreeg uitstekende kritieken en werd bekroond met een Oscar. Dat succes droeg er toe bij dat Amenábar en Gil in staat werden gesteld de duurste film uit de Spaanse geschiedenis te maken: het Engelstalige Agora.

Agora speelt zich af in de vierde eeuw na Christus en is gesitueerd in het Romeinse Alexandrië, aan de Egyptische kust. Met een budget van 50 miljoen euro konden de makers de havenstad op Malta herbouwen, waarmee ze de kijker geen digitale illusie, maar een overtuigend tastbare oudheid voorhouden.

Agora wijkt op meer punten af van recente historische spektakelfilms, zozeer dat we bijna van een wonder zouden spreken, ware het niet dat de film zich nadrukkelijk tegen het geloof in wonderen keert. Net als in Mar adentro keren de makers zich tegen religieuze dogma's en breken ze een lans voor de ratio, tolerantie en empathie.

De film draait om de door Rachel Weisz fraai vertolkte wetenschapper Hypatia, die in de legendarische bibliotheek van Alexandrië kennis vergaart en aan haar pupillen overdraagt. Deze charismatische vrouw is geobsedeerd door de kosmos en onderzoekt de rol die de mens en de aarde daarin vervullen. Ze is blind voor de liefde die haar slaaf en een leerling voor haar koesteren, maar ook voor de mogelijke gevolgen van de opkomst van het christenfundamentalisme in de stad.

Waar de driehoeksverhouding in Agora als een halfbakken commercieel compromis overkomt, laat de angstwekkende schets van het om zich heen grijpende fundamentalisme er geen twijfel over bestaan waarom Amenábar en Gil juist nu deze film maakten.

Historisch onderlegde kijkers weten dat een goede afloop uitgesloten is, al stellen de aanzienlijke hiaten in de geschiedschrijving de makers in staat het verhaal van Hypatia deels naar eigen inzicht in te vullen.

Het getuigt van lef dat ze zich met een film van deze omvang zo nadrukkelijk tegen religieuze verdwazing keren.

Het geeft Agora een grote actuele meerwaarde - het behoeft geen betoog dat fundamentalisten van alle gezindten zestien eeuwen later onverminderd in staat blijken te zijn vrouwen en vrijdenkers te knechten en dood en verderf te zaaien.

BART VAN DER PUT