Fictieve verhalen heeft Cees Nooteboom lang niet meer geschreven. Hij pakt die stiel weer op in 's Nachts komen de vossen. 'Ik heb altijd slechts een vaag idee waar het boek over zal over gaan.'

door Theo Hakkert
foto: Olivier Middendorp/Het Parool

Bij weer een terugkeer uit Spanje, zijn tweede thuis, trof Cees Nooteboom (75) vorige week bij de post een pakket boeken aan. Ze liggen nu op een stapeltje op de salontafel in zijn Amsterdamse woning. Vertalingen zijn het, van oudere titels uit zijn oeuvre, waaronder Chinese van Rituelen en Allerzielen. De schrijver bladert erin en zijn verwonderde blik verraadt dat hij zich afvraagt: heb ik die tekens zo achter elkaar gezet?
"Mooi natuurlijk, vertaald worden in het Chinees. Opeens kunnen een miljard mensen mijn boeken lezen, al gebeurt dat natuurlijk nooit. Sterker nog, de ervaring leert dat ik zelden iets hoor uit die landen. Wat zou het toch prachtig zijn als iemand een brief of een e-mail zou sturen. Een gewone lezer. Eén Chinees is genoeg. Dat lijkt me nou zo aardig. Desnoods om te zeggen dat hij het boek niks vond. Maakt mij niet uit."
Niet dat Nooteboom iets te klagen heeft, verre van dat. Het wordt soms wel eens te veel. Feit is dat zijn representatieve taken ten koste gaan van het schrijven. Hij voelt zich verplicht, waar een buitenlandse uitgever dat vraagt, het verschijnen van een vertaling met zijn aanwezigheid op te luisteren. "Als je het niet doet, dan laat je de uitgevers die hun nek uitsteken behoorlijk in de steek. Dat wil ik niet. Maar die dosering is ingewikkeld, want ik kan gewoon niet overal naar toe. Je kunt je leven op een gegeven moment door gaan brengen met representatie."

Zijn roman Paradijs verloren (2004) speelt deels in Brazilië en deels in Australië. In Brazilië was hij al, op uitnodiging reist bij binnenkort naar Australië. Dan maar een boek minder. "Je weet de eindigheid der dingen en ik heb het vaste voornemen gemaakt geen spijt te hebben. Dat heeft geen zin. 'Hij had nog zo veel willen doen', hoor je bij begrafenissen. Dat is zo pathetisch, want je hebt tijd genoeg gehad om aan dat idee te wennen."
Wil hij weer schrijven, dan trekt hij zich terug op het Spaanse eiland Menorca, waar hij al veertig jaar een basaal optrekje heeft, de persoonlijke verhalen daarover verschenen in 2007 in Rode regen. "Vier maanden terugtrekken in Spanje. De ervaring heeft geleerd dat ik daar geen inbreuk op moet maken."
Zo is 's Nachts komen de vossen ontstaan, zijn nieuwe bundel met fictieve verhalen. Een stiel die Nooteboom lang niet heeft beoefend. "Verhalen schrijven is echt een kunst. Ik heb dat vroeger gedaan met De ridder is gestorven, geschreven toen ik begin twintig was. Dan hanteer je de vorm die je, tussen aanhalingstekens, geleerd hebt van mensen die korte verhalen kunnen schrijven." Hij noemt Borges, Onetti, weergaloze Zuid Amerikanen op de korte baan.
Bij verhalen, zegt hij, ligt de lat heel hoog. "Stijl is voor mij ontzettend belangrijk. Veel wat er verschijnt vind ik stilistisch niet boeiend. Met alleen het verhaal red je het niet, voor mij althans niet. Een verhaal moet stilistisch zo sterk zijn  dat je als lezer na afloop even niets meer wilt lezen."
Tenzij je als lezer méér wilt natuurlijk, verbluft als je bent door de zacht-tintelende taal van deze verhalen, waarin elke zin mooi is en de wijsheid van jaren verraadt - en waarin een aantal oude bekenden optreedt. Zoals daar is Inni Wintrop, de hoofdfiguur van Nootebooms roman Rituelen (1980). Even viel zijn naam destijds al in de novelle Een lied van schijn en wezen (1981); hier is Wintrop terug in verhalen die de wereld van Rituelen oproepen. "Hij meldt zich omdat hij nog ergens is, ja." En als de schrijver zich nu maar vaak genoeg vier maanden op Menorca kan terugtrekken, dan keert Inni Wintrop nog vaker terug. "Ik heb na Rituelen een heel boek vol aantekeningen gemaakt. Niet voor een vervolg, want er is geen vervolg natuurlijk, maar wel om die wereld bij elkaar te houden. Omdat ik daar, misschien, ooit nog eens op terug wil komen en het dan allemaal aan elkaar wil rijgen. Dan passen deze verhalen er ook in. Dan is het alleen maar kijken hoe je zoiets doet."
En wanneer.
"Het wachten is het dilemma. Rituelen zelf heb ik ook zo lang uitgesteld. Na De ridder is gestorven heb ik zeventien jaar geen fictie geschreven, alleen reisverhalen, die ik zelf als essays zie, en poëzie. Is het nou luiheid, niet aan die tafel kunnen komen? Of is er een instinct dat zegt: nog niet. En als het dan eindelijk zegt: nu wel, dan komt het in één keer. Dan moet ik veel lege tijd voor me zien. Bij Rituelen ging het zo: Jan Donkers had een vriendin die overdag werkte en dan kon ik op haar kamer schrijven. Gek, ik kon dat niet thuis. Braaf ben ik met mijn schriftje op haar kamer gaan zitten en toen kwam Rituelen eigenlijk 'aus einem Guss', net als Philip en de anderen."

Zoals alles in het oeuvre van Nooteboom hebben de verhalen in 's Nachts komen de vossen te maken met het begrip herinneren. Immers, 'Herinnering is als een hond die gaat liggen waar hij wil', zoals de beroemde zin uit Rituelen luidt. "Het heeft altijd met herinneren te maken. Niet zozeer van mij dit keer, maar van de figuren in het boek. Op de een of andere manier zien zij zich, na zoveel jaren, met een verleden geconfronteerd."
De verteller van het verhaal Paula gaat er echt voor zitten om zich haar te herinneren, waarna zij, in Paula II, zelf het woord neemt en uit het hiernamaals haar verhaal doet. "Dat is een waagstuk. Ik stel me de wereld na de dood niet zo voor. Het is echt fictie. Daar speel ik mee. Ik heb mijn eigen ratio opzij gezet en iemand vanuit de dood iets laten zeggen. Het is schrijvend onderzoeken. Ik vind dat je au fond twee soorten schrijvers hebt. Je hebt mensen die alles van tevoren schematisch hebben vastgelegd, maar dat is bij mij nooit het geval. Bij geen enkel boek. Ik heb - en dat is de andere soort - slechts een vaag idee waar het over zal gaan. Een vaag idee om vormen van helderheid te krijgen. Ik heb altijd het schrijven gebruikt om zelf achter dingen te komen."
Hij verwijst naar de grote roman Allerzielen (1998). "In Allerzielen heb je het koor. Zo noemen mensen dat. Of ze noemen het de doden of de geesten. Voor mij is dat zogeheten koor de schrijver op het ogenblik van het schrijven. De schrijver weet daar niet precies wat er gaat gebeuren."
Een kernzin is de nieuwe bundel is: 'In een goed verhaal is de tijd zowel afgeschaft als aanwezig.'
"Dit zijn geen metafictionele verhalen, maar ik heb wel graag dat daar iets van in zit. Als andere schrijvers het zonder doen, ook goed, maar ik wil het graag iets ingewikkelder maken. Dus een bespiegeling over het vertellen als zodanig. Ik vind het allemaal uitstekend als mensen daar geen zin in hebben, maar ik wil dat gewoon blijven doen."
"Figuren in het boek leveren strijd tegen het idee dat hun leven, dat voor hun gevoel oneindig langer is, wordt samengebald in het bestek van een beperkt aantal pagina's. Het idee dat hun leven kennelijk kort opgesomd kan worden, heeft voor hen iets buitengewoon onaangenaams. Een leven van zestig jaar in een paar pagina's. Er is een ogenblik waarop ze dat bezighoudt. Hoe dat wringt, vind ik fascinerend."