Maar liefst tweehonderd lezers uit Nederland en Duitsland traden de afgelopen weken in het voetspoor van de grote landschapsschilder Jacob van Ruisdael. Hun werk is vanaf vrijdag 24 april te zien op de plek waar het misschien ook wel hoort: het kasteel van Bentheim.

door Herman Haverkate

Voor Ruisdael was het een bijna levenslange liefde. Meer dan twintig jaar nadat hij het in 1650 met eigen ogen zag, hield het kasteel van Bentheim hem nog altijd bezig. Hij schilderde het als een trotse burcht, steeds weer anders en in een setting die met de werkelijkheid van het landschap in het grensgebied van de toenmalige Republiek nog maar weinig te maken had.
Nu, meer dan 350 jaar later, blijkt zijn sprookjeskasteel nog steeds mensen te kunnen inspireren. Niet alleen degenen die de afgelopen weken de tentoonstelling met zijn schilderijen in het Mauritshuis hebben bezocht, maar ook en misschien wel vooral degenen die zich in de rust van hun eigen huis daadwerkelijk hebben verplaatst in de figuur van Ruisdael en net als hij de burcht van Bentheim hebben geschilderd, getekend of geaquarelleerd.
Uit alle hoeken en gaten van de regio zijn ze te voorschijn gekomen, de Ruisdaels van nu. Uit Enschede, Nordhorn, Almelo, Oldenzaal, Bentheim zelf, Ootmarsum, Vriezenveen en Losser. Sommigen hadden nog een schilderij staan - voortgekomen uit een al bestaande fascinatie voor Ruisdael en zijn burcht. Anderen maakten juist iets nieuws, gingen zelf op pad, fotografeerden het kasteel, zochten steun in het landschap, lieten zich meevoeren door de ongenaakbaarheid van de oude burcht of zoemden juist in op een van de vele bijzondere details die de geschiedenis van het kasteel maken tot wat zij is: de stoere toegangspoort, de Calvarie-achtige rotsheuvel aan de voet of de ontroerende Hergott van Bentheim, het primitieve kruisbeeld uit de tiende eeuw op de binnenplaats van het kasteel.
Wat er de afgelopen maanden of verder weg in de tijd allemaal door mensen uit de regio gemaakt is, is niet allemaal van dezelfde kwaliteit. Veel hedendaagse Ruisdaels beperken zich tot het weergeven van de burcht zoals die boven het dorpje op de 89 meter hoge berg bij Bentheim oprijst.

Alle denkbare stijlen komen daarbij voorbij, van de naïeve schilderkunst, het impressionisme, het surrealisme, expressionisme, beginnend kubisme, neo-romantiek en zelfs een enkele consensist in de trant van Ton Schulten, kunstschilder in het naburige Ootmarsum. Een enkeling probeerde zelfs de ooit door de meester zelf gemaakte schilderijen na te schilderen of zijn wolkenluchten te imiteren, al is dat onbegonnen werk: het meesterschap van Jacob van Ruisdael, de eerste kunstenaar die een kasteel tot held maakte van zijn schilderijen, laat zich nu eenmaal niet evenaren.
De technieken waarvan de deelnemers zich hebben bediend, waren daarbij al even divers als hun werk. Er is geschilderd in olieverf, acryl en waterverf, getekend met potlood, krijt of viltstift, gefotografeerd en gewerkt met afwijkende materialen als textiel. De materiaalkennis van een van de deelnemers reikte zelfs zover dat hij in staat was korrels van het bekende Bentheimer zandsteen te mengen door zijn verf. Bovendien wilde hij de indruk wekken dat de lijst gemaakt is van dezelfde, voor een lijst eigenlijk veel te zware, steensoort.
De meest opvallende werken zijn die waar door de makers is geprobeerd een stap verder te gaan dan de simpele weergave van de werkelijkheid. Dat gebeurt bijvoorbeeld daar waar - net als bij Ruisdael zelf - het landschap een voorwerp wordt van fantasie, overdrijving en dramatiek. Of daar waar gezocht is naar een originele invalshoek, een bijzondere materiaalkeuze of een idee dat het hele kasteel opeens in een ander daglicht plaatst. Zo was er een deelnemer die het kasteel van Bentheim op een Normandische krijtrots aan zee plaatste (ongeveer zoals op een schilderij van Monet in het Rijksmuseum Twenthe). En eentje die het eenzaam op de berg gelegen kasteel verbond met het symbolische ‘Schloss’ uit het gelijknamige boek van Kafka.
Een aparte vermelding verdienen de bijdrage van bewoners van Twentse zorginstellingen. Veelal in groepsverband bezochten zij de afgelopen weken Bentheim. Hun werk heeft de directheid en spontaniteit die je met deze categorie verbindt, maar stijgt er af en toe ook boven uit. Degene die een simpel kinderkasteel tekende boven een groep met kleine speelgoedhuisjes laat eigenlijk zien wat de meest elementaire vorm van een ‘Bentheimpje’ is.

Tweehonderd van deze Bentheimpjes zijn er in het kader van de Ruisdael-tentoonstelling aan de al bestaande toegevoegd. Ruim zeventig daarvan zijn er de komende week in de Katharinenkirche, de voormalige slotkapel van de burcht, te zien. Bij de selectie daarvan is - behalve op kwaliteit - met name gelet op verscheidenheid van het werk: de veelheid aan stijlen en technieken die het totale aanbod aan inzendingen kenmerkt, keert ook terug in de uiteindelijke tentoonstelling.
<CS8.9>Dat zó veel mensen aan de Ruisdaelwedstrijd hebben meegedaan, is hartverwarmend. Het bewijst hoe dichtbij geschiedenis soms kan zijn en hoe levend een oud verhaal kan worden als het van ’t stof wordt ontdaan en op een nieuwe manier onder de aandacht wordt gebracht. Meer dan drie eeuwen later blijkt dan de burcht van Bentheim nog altijd gevoelens op te kunnen roepen van herkenning, warmte, trots en vervreemding. Anno 2009 heeft Jacob van Ruisdael’s fascinatie en liefde voor dit kasteel toch nog navolging gekregen. Meer dan hij in zijn eigen tijd ooit heeft gehad.