Kan een tentoonstelling nog verrassen? Het is het Kunstmuseum Basel gelukt met zeventig landschappen, het eerste overzicht in dit genre ooit. De bruiklenen voor 'Vincent van Gogh, tussen hemel en aarde' kwamen van heinde en verre, zelfs uit Hawaï.
door Francoise Ledeboer
De reputatie van Basel als culturele bestemming staat in de schaduwvan de 'grote broers' Parijs, Londen, Rome en Berlijn. Maar wie de stad voor het eerst ziet, begrijpt meteen waarom een prestigieuze tentoonstelling met zeventig landschappen van Vincent van Gogh - de eerste ooit in dit genre - hier tot stand kon komen. De eeuwenoude binnenstad is niet groot, maar op elke steenworp ligt wel een museum. Het
Kunstmuseum Basel is een parel op een kroon met meer dan dertig musea en de toerist die wil uitrusten, doet dat bij een vijver vol werk van Jean Tinguely.
Het museum heeft 's werelds grootste collectie van de familie Holbein in huis, naast belangrijk werk van de grote Renaissance-meesters Cranach en Grünewald. Vlaggenschepen van later zijn Picasso, Braque en Léger en de zes Van Goghs waarmee een aantal jaren geleden aan de organisatie van de expositie werd begonnen. Het sponsorcontract met UBS AG werd – gelukkig - afgesloten in betere tijden; de Zwitserse bank moest vorig jaar opnieuw gigantische verliezen afschrijven.
Het museum - gevestigd in een monumentaal pand uit de jaren dertig op loopafstand van de Rijn – introduceert het thema met prachtig vergrote foto's van negentiende-eeuwse korenschoven en olijfbomen. Gefotografeerd in 1858 is er ook de Moulin de la Galette uit Montmartre, de molen-met-restaurant die een geliefd onderwerp was van de impressionisten. Van Gogh schilderde de molen toen hij zich in Parijs bij broer Theo had gevoegd. De kunstenaar zelf zit intussen – op een foto uit 1886 - aan de oever van de Seine te praten met collega Emile Bernard.
Het vroege landschap waarmee de expositie opent, heeft een ècht Hollands thema. De National Gallery of Art in Washington leende het bloembollenveld dat Vincent – in 1883 – prachtig tere kleuren gaf. Het schilderij van een turfstekersechtpaar kwam over uit het Drents Museum in Assen. De man duwt de kruiwagen, de vrouw stapelt de turf in het ruim van de boot. Het enige kleuraccent is haar rode jas, heel knap, je blijft er vanzelf naar kijken.
Het Thyssen-Bornemisza Museum in Madrid stuurde de 'Watermolen in Gennep', een werk in donkere tinten met wolken die subtiel in het water spiegelen. Uit het Hammer Museum in Los Angeles kwam de besneeuwde tuin van de pastorie in Nuenen. Het dateert uit 1885 en is opnieuw een voorbeeld van Vincents grote talent als landschapsschilder: zie alleen al de prachtige zonsondergang. oe goed hij het genre beheerste, wist ook Theo. Als kunsthandelaar koesterde hij zelfs de illusie dat hij de andschappen – als eerste uit het oeuvre - voor Vincent kon verkopen. De kunstenaar zelf was lang met het genre aan et tobben. Hij wist niet wat hij moest kiezen, schreef hij Theo vertwijfeld. Zou hij portret- of landschapsschilder orden? Die onzekerheid werd gevoed door de heersende mening in die dagen dat historieschilderkunst op de oogste bereikbare trede voor een kunstenaar stond, gevolgd door portretkunst. Landschappen bungelden bijna nderaan.
De expositie laat zien dat Van Gogh zich gelukkig nooit in het keurslijf van deze conventies voegde. Eenmaal in Fankrijk, bevrijdde hij zich in 1886 van de overwegend donkere tinten uit zijn Hollandse tijd en schilderde hij Het ergezicht over de daken van Parijs dat uit Dublin naar Basel kwam. En ook het vrolijke straatje met rood-wit-blauwe vaggen op de 14-de juli, nu in privébezit.
Het Pola Museum of Art uit Kanagawa in Japan verrast met een tafereel van wassende vrouwen langs de 'Pont de Geize' bij Arles. En de Honolulu Academy of Arts op Hawaï blijkt in het gelukkige bezit van een korenveld met verfstreken waar de kracht van afspat.
In Auvers – waar Vincent zijn heil zocht bij dokter Gachet – schilderde hij op het laatst van zijn leven in zeventig dagen niet minder dan vijfenzeventig schilderijen, voor het merendeel landschappen. Met bruiklenen die – uiteraard - ook uit het Van Gogh Museum en Museum Kröller-Müller kwamen, portretteert het Kunstmuseum Basel Van Gogh overtuigend als een landschapsschilder pur sang, naadloos passend in een traditie van kunstenaars die in de cyclus van de natuur de reflectie van het eigen zielenleven zag.
Vincent wist het zeker, schreef hij zijn zuster Willemien: het publiek zou landschappen ooit toch gaan waarderen. Hij
heeft gelijk gekregen.
