Voor de Libris Literatuurprijs koos de jury dit jaar zes boeken met, terug van weggeweest, literair engagement. Hoe groot is overigens de rol van de professor in de jury?

door Maarten Moll

Het is altijd wat met de Libris Literatuurprijs. Of de winnaar lekt voortijdig uit (Artur Japin in 2004),  of er staat een stripboek op de shortlist (2007), of er worden klinkende namen gepasseerd voor de shortlist (elk jaar), of de winnaar is iemand waar bijna niemand van heeft gehoord (D. Hooijer, vorig jaar).
Dit jaar vergat een aantal uitgevers boeken in te sturen voor de meest prestigieuze commerciële literatuurprijs. Nieuw-Amsterdam vergat de roman Land zonder Sarah van AKO Literatuurprijswinnaar 2006 Hans Münstermann op de post te doen. De Bezige Bij zond
 Ik, Jan Cremer 3 en Gerrit Komrij's Villa Pouca niet in. De Arbeiderspers ' vergat' Harlekino van Tessa de Loo en Via Capello 23 van Christiaan Weijts aan te melden. Ook het goed gerecenseerde debuut Begeerte heeft ons aangeraakt van Bert Natter (uitgeverij Rap) werd niet ingestuurd.
Op de longlist van dit jaar stond, bijna provocatief, een thriller. En niet zomaar en thriller, maar Cel, de roman waarmee Charles den Tex in 2008 de Gouden strop won. De jury liet Cel echter vallen toen de shortlist bekend werd gemaakt.  Boegeroep kwam er alleen van de fans van Erwin Mortier, die met zijn bejubelde roman Godenslaap, werd gepasseerd. In het licht van de keuze van de jury was dat niet zo vreemd; Godenslaap is geen geëngageerde roman.
Die jury, bestaande uit voorzitter en oud-burgemeester van Rotterdam Ivo Opstelten, NRC-recensente Janet Luis, De Standaard-recensent Mark Cloostermans, dichter Carel de Haseth, en hoogleraar moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam Thomas Vaessens, ging dit jaar namelijk thematisch te werk. Zij bespeurde een heuse trend in het voorbije boekenjaar: ' het literaire engagement is terug van weggeweest'.
Wat opvalt is dat het in het net verschenen boek van jurylid Thomas Vaessens, De revanche van de roman, daar ook over gaat. Urgentie, actualiteit en engagement zijn sleutelwoorden. Charlotte Mutsaers en Arnon Grunberg zijn met hun laatste romans voorbeelden die Vaessens aanhaalt. Laten die boeken nu ook net op de shorlist staan. Hoe groot is de rol van Vaessens in de jury?
De genomineerde romans dan. Te beginnen met de outsider, want die zit er ook elk jaar bij. Dit jaar is die rol voor Rob van Essen met Visser (Nieuw Amsterdam). Het juryrapport noemt de roman 'een sublieme, onderkoelde roman over een te heet gestookte maatschappij'. Visser, waarin veel personages achternamen dragen van Nederlandse voetbalscheidsrechters, gaat over een leraar die iets verkeerds zegt, dat vervolgens door neonazi's wordt opgepikt die hem vervolgens als hun leider beschouwen. Om hem heen ontspoort de boel, maar Jacob Visser moet maar denken aan zijn vroeggestorven dochter. Een roman die niet zozeer gaar over de actualiteit, maar over het verwerken en overzien van een leven.
Onze oom (Lebowski) van Arnon Grunberg is niet zijn sterkste roman, maar Grunberg staat, zo lijkt het, altijd op welke shortlist dan ook. Onze oom handelt over terreur in een niet met name genoemd Zuid-Amrikaans land. Hij spint zijn denkbeelden over oorlog, die in zijn krantenstukken over Afghanistan en Irak waren te lezen, uit over zevenhonderd bladzijden. Daarmee, volgens de jury zoekend naar 'een nieuwe urgentie voor de roman, zowel in het politieke als het ethische'. Overigens zal niet Grunberg in het Amstel opdraven, vanwege zijn cordon sanitaire rond de Nederlandse literaire wereld, maar in zijn plaats majoor Niels Roelen.
Conrapunt (De Arbeiderspers), van Anna Enquist (foto), is een roman over een vrouw die op de Goldbergvariaties van Bach studeert om het verdriet om haar overleden dochter te verwerken. De jury, in haar drang de actuele roman te verdedigen, vindt dat Enquist het ook heeft over 'de perverse onbetrouwbaarheid' van de wereld. 'Iedereen kan op elk moment door ellende worden getroffen.' Een magere verdediging van een standpunt.
Charlotte Mutsaers schreef Koetsier Herfst (De Bezige Bij). Een liefdesroman over een dierenactiviste van het Kreeftenbevrijdingsfront (engagement!) en een schrijver. Die tegenstelling, doen en denken, behaagde de jury heel erg. 'Wat Koetsier Herfst zo'n  intrigerende roman maakt, is onder meer dat Mutsaers ter discussie stelt hoe Bin Laden in de nasleep van 9/11 in het Westen zo gemakkelijk tot icoon van het kwaad uitgeroepen kon worden.' Dat lijkt op een prijswinnende loftuiting.
Fremdkörper in deze lijst is Godverdomse dagen op een godverdomse bol (Contact) van de enige Belg op de lijst, Dimitri Verhulst. Een boos geschreven boek over de mens en de mensheid en alle ellende daaromtrent. Niet meteen een actueel, geëngageerd boek.  Misschien juist daarom wel, als sublieme schijnbeweging van de jury, een grote kanshebber. Ook won slecht één keer een Belg, namelijk Hugo Claus in 1997 met De geruchten.
Robert Vuijsje tenslotte, de enige debutant op de shortlist. Alleen maar nette mensen (Nijgh & Van Ditmar), over een Joodse, Marokkaans uitziende jongen die op zoek gaat naar de perfecte, intellectuele negerin, charmeerde de jury door de schets van de eigentijdse, multiculturele samenleving. Vuijsje won maandag de Belgische literatuurprijs de Gouden Uil. Arnon Grunberg deed het al eens, de Gouden Uil en de Libris Literatuurprijs winnen met hetzelfde boek (Tirza).
Deze eigenzinnige Librisjury zal het toch niet laten gebeuren een al bekroond boek nog eens te bekronen?