Het Groninger Museum biedt de komende maanden een fascinerende blik op Cuba. De expositie verbeeldt met driehonderd werken van ruim honderd kunstenaars de laatste 150 jaar geschiedenis van het land.

door  John Geijp

De grote Cuba-tentoonstelling in het Groninger Museum komt op een mooi moment. De 'precieze'  communist Fidel Castro heeft de macht over het eiland overgedragen aan zijn wat rekkelijker broer Raul. Het Amerika van Barack Obama stuurt voorzichtig aan op een normalisering van de betrekkingen. Na een halve eeuw lijkt de ijzige verhouding tussen het Westen en Cuba geleidelijk te ontdooien.

En juist nu biedt Cuba! Kunst en geschiedenis van 1868 tot vandaag een fascinerend zicht op het eiland. Het Groninger Museum heeft voor zo'n driehonderd werken van meer dan honderd kunstenaars plaats ingeruimd: schilderijen, ansichtkaarten, foto's, posters, installaties, video's, documenten en een imposante, door vele artiesten gezamenlijk gemaakte, wandschildering. Ze vertellen de geschiedenis van Cuba en zijn kunst sinds 1868, toen de Cubanen een eerste poging deden zich van het Spaanse koloniale juk te ontdoen. Hoe een bevolking van inheemse indianen, Spaanse kolonisten, Amerikaanse gangsters en industriëlen, negerslaven en buren uit het Caribische
gebied met elk hun eigen cultuur en godsdienst probeerde zich te verenigen in een onafhankelijke natie, die een eigen
identiteit in de kunst zocht.
De recente historie van het land en zijn artisticiteit laten zich zo makkelijk in een expositie vertalen doordat de
kunstenaars de staat en ontwikkeling van het land vaak thematiseren.  Politiek en propaganda spelen een grote rol. De tegenstelling tussen arm en rijk, de vrijheidsstrijd, de bemoeienis van de VS, de onderdrukking, de helden van het volk, de verheerlijking van en de kritiek op de revolutie zijn prominent verbeeld door kunstenaars die in het Westen niet of nauwelijks bekend zijn. Hun werken zijn verdeeld over vijf
episoden die een bepaalde ontwikkeling in de Cubaanse kunst markeren.
Opmerkelijk daarbij is de belangrijke plaats die de fotografie inneemt. Al kort na het ontstaan ervan waaide de belangstelling voor de fotografie over uit de VS. Fraaie foto's zijn er dan ook van de Amerikaan Walker Evans, die ten tijde van de dictatuur van generaal Gerardo Machado (1925-1933) het leven van de onderdrukte en straatarme Cubanen vastlegde. Beduidend minder deprimerend zijn de beelden van alledag waarvoor in de loop der jaren diverse fotografen tekenden. Voor wie Havana nog niet zo lang geleden bezocht, onderstrepen ze dat in Cuba de laatste decennia de tijd stil lijkt te hebben gestaan.
Het begin van de revolutie valt samen met de introductie van de propagandistische fotografie die het Castro-regime verheerlijkt; veel aandacht voor de helden die in 1959 dictator Baptista verdreven en Cuba communistisch maakten. De bekendste Cubaanse foto die in Groningen hangt is Heldhaftige guerrilla. Het is het portret dat Alberto Korda in 1960 maakte van Che ('Argentijn') Guevara, terwijl hij een speech van Fidel Castro aanhoorde. Op posters, T-shirts, muurschilderingen – de foto is in een onwaarschijnlijke aantallen en verschijningsvormen binnen en buiten Cuba gekopieerd.

Het tegengeluid is ook op de expositie vertegenwoordigd. Het schilderij All you need is love van Flavio Garciandia uit 1975 ademt al een neiging tot vrijheid, al is het maar door de titel. Het gelijknamige nummer van de Beatles mocht in die tijd in Cuba niet worden gedraaid. De verworvenheid van luiheid en vrijheid die het kunstwerk uitdraagt, contrasteert met de discipline en tucht die het Castro-regime voorstaat. Kunst van later datum getuigt nog meer van onafhankelijkheid en eigenzinnigheid.

Op de expositie is zowel de propaganda voor als de kritiek op het regime vertegenwoordigd. Dat doet vermoeden dat kritische kunst op Cuba zonder meer wordt getolereerd. Dat wringt, want de realiteit is anders. De bevolking gaat nog altijd gebukt onder een regime dat slechts een georganiseerde oppositie duldt. Behalve vakbondsleden, journalisten, schrijvers hebben ook – zij het in iets mindere mate – kritische kunstenaars te duchten voor vervolging. Dat maakt de expositie niet minder interessant, maar ze mag die wetenschap niet verdringen.