Meer dan avondvullend stuk over een familie. Met dertien topacteurs.

Het meest gewilde theaterstuk, bij zowel acteurs, producenten als publiek, is Augustus: Oklahoma van de Amerikaanse toneelschrijver Traci Letts.
De Utrechtse Spelen brengt het stuk zaterdag in Enschede.

TWENTE UIT DE KUNST HAD INTERVIEWS MET ZES ACTEURS. HIER DE VOLLEDIGE VERHALEN.

Peter Blok (51)
Speelt Bill Fordham, getrouwd met Barbara, vader van Jean.
‘Tristesse heeft geen geluid’

Druk
,,Als je je onderdompelt in Augustus: Oklahoma bestaat de tijd niet. Maar dan is het middernacht, ben je klaar, ga je naar huis en besef je dat je een marathon achter de rug hebt. Voor je privéleven vraagt dit stuk z’n tol. Ik heb tussendoor ook nog nachtshoots voor de film De Verbouwing, naar het boek van Saskia Noort. Dat is druk, ja.”

Herkenbaar
,,Dit stuk is een avontuur. Het is heel zorgvuldig opgebouwd. Het toneel is het huis. De personages, de mensen, komen druppelsgewijs binnenwandelen. Ze groeten elkaar. En voor je het weet, loop  je in een prachtig bos en dient het een na het ander zich aan. Augustus: Oklahoma neemt ons als acteurs mee, maar ook het publiek. Het is een realistisch stuk, in de Amerikaanse traditie. Heel herkenbaar, voor iedereen.”

Lachen
,,Als publiek moet je heel dapper zijn. Je moet je durven laten raken. Dat is moeilijker dan lachen. Als iets te dichtbij komt, willen mensen het onder controle houden. Dan gaan ze lachen. Dat principe ken ik. Maar wat mij verbaast is dat dat in sommige zalen juist niet gebeurt. Als bijvoorbeeld de sheriff binnenkomt om te vertellen dat de vader dood is, is dat een hilarisch moment. Dan weet je: dit komt binnen. De mensen gaan lachen. Soms versterft de lach heel snel en maakt ze plaats voor melancholie. Tristesse heeft geen geluid.”

Stilte
,,Aan het einde van het stuk, in mijn laatste scène, valt een prachtige stilte. Het is een soort afscheidsstuk. Bill neemt zijn dochter mee het huis uit en verlaat zijn vrouw definitief. Zij, Barbara, is tot die tijd nogal explosief geweest. Maar dan draait het om. Bill zegt: ‘ Ik neem Jean mee.’  Barbara zegt alleen: ‘Goed.’  Niet alleen het publiek, maar ook Bill is ontregeld. Waar is die explosieve vrouw gebleven? In de zaal is het doodstil. Barbara realiseert zich wat ze later zal uitspreken: ze faalt. Ze faalt als vrouw, als moeder en als dochter.”

Familierituelen
,,Wat voor het publiek opgaat, geldt ook voor ons. Die familiediners waar ome Henk net iets teveel drinkt en de gesprekken maar niet van de grond willen komen… Iedereen kent het. Dit is toneel, dus is alles verhevigd. Na afloop, als ik mensen uit het publiek spreek, hoor ik vaak: dit gaat over mijn familie. Maar bij iedereen is er ook de opluchting dat het er bij hen thuis minder hardvochtig aan toegaat.”

Overspel
,,Bill gaat vreemd. Maar het is overspel met een kantje. Hij doet het niet alleen met een andere dame, maar ook nog eens met een studente. Een man van middelbare leeftijd die opgewonden wordt van een jonge studente terwijl zijn eigen vrouw rimpels begint te krijgen…
Toch vraag ik me af wàt Bill precies heeft met dat meisje. Ik denk dat hij wil ontsnappen. Hij is laf en realiseert zich te laat dat hij nooit tegen zijn vrouw heeft gezegd: ‘Ik ben zo ongelukkig.’ ”

Vrouw
,,Ik heb bij dit stuk wel aan mijn vrouw – scenarioschrijfster Maria Goos – moeten denken. Ook zij maakt toneelstukken  waarin veel mensen spelen, die over relaties gaan. Augustus: Oklahoma gaat ook over familie, maar dan anders. Het is een Amerikaans stuk. Je voelt de cultuur. Alleen al letterlijk, de temperatuur. En dat familieleden in de Verenigde Staten op enorme afstand van elkaar wonen, is van enorme invloed op de betrokkenheid bij elkaar.”

Mooiste scène
,,Tjitske Reidinga speelt Ivy, de jongste dochter die tot het moment van de familiebijeenkomst het meest betrokken is bij haar ouders. Haar oudste zus Barbara is een feeks. Karen, de middelste is alleen met zichzelf bezig. Ivy  is dienstbaar. Maar uiteindelijk, als zij krijgt te horen dat haar geliefde haar broer is, kiest ze voor zichzelf. ‘ Jullie zijn monsters’, roept ze, en ze loopt weg. Prachtig: de zwakste staat op om voor zichzelf te kiezen.”

_____________________________________________________________________________

Merle Minjon (25)
Speelt Jean Fordham, de 14-jarige dochter van Barbara en Bill
‘Dit stuk verveelt geen moment’

Pauze
,,Voor mijzelf zijn de pauzes niet nodig. Ik ben niet steeds op het podium, dus kan ik tussendoor voldoende op adem komen. Voor het publiek is het wel belangrijk dat er twee rustmomenten zijn. En dan bedoel ik niet alleen om naar de wc te gaan, maar ook om even over het stuk te praten. Hoe was het? Hoe zou het verder gaan? Augustus: Oklahoma bestaat uit drie delen. Als het in een ruk zou doorgaan, bespreken mensen alleen het slot. Dat zou jammer zijn. Ook in het eerste deel gebeuren dingen die je raken.”

4,5 uur
,,Dit is het eerste toneelstuk waarin ik speel na de toneelschool. Ik wist eerst helemaal niet dat het 4,5 uur duurt. Toen mijn vriendje zei: het begint al om zeven uur ’s avonds, schrok ik wel. Maar uiteindelijk vind ik het geweldig. Soms kunnen voorstellingen die een uur duren, langer voelen dan Augustus: Oklahoma. Dit stuk verveelt geen moment.”

Collega’s
,,Oh, zestig keer collega’s van dit kaliber zien spelen. Voor mij is dat geweldig. Als ik geen rol zou hebben in Augustus: Oklahoma, dan had ik het stuk maar één keer gezien. Nu sta ik heel vaak vanuit de coulissen te kijken naar de grootste acteurs van Nederland. Sommigen staan al 30, 40 jaar op het toneel. En het zijn er ook nog zo veel! Peter Blok, Loes Luca, Tjitske Reidinga… Iedereen heeft iets eigens en benadert deze voorstelling op een andere manier. Voor mij is dit geweldig. Ik leer hier heel veel van.”

Benjamin
,,Ik ben de jongste. Ja. Dat vind ik – ook – erg leuk. Ik word hartstikke goed opgevangen. Iedereen is heel aardig. In het begin keek ik de kat uit de boom. Nu merk ik dat het heel erg wordt gewaardeerd als ik vragen stel, of heel soms iemand een tip geef.”

Lievelingsscène
,,Ik vind de visscène aan het einde van het stuk erg mooi. Mijn moeder en mijn oma, Marie Stheins en Ria Eimers, krijgen daar zo’n ruzie! Er wordt gescholden en met borden gegooid. ‘ Eet je vis, kreng!’  Het is absurd. Pijnlijk en grappig tegelijk. En het ritme dat erin zit… Tegen die tijd  ben ik nèt klaar. Tijdens het kammen van mijn haar kijk ik deze scène altijd vanuit de coulissen. 

Zo moeder zo dochter
,,Mijn moeder in het stuk wordt uiteindelijk precies haar moeder. Ik vind dat heel ontroerend. Zelf geloof ik zeker dat genen worden doorgegeven, maar niet zo extreem als in Augustus: Oklahoma. wordt gesuggereerd. Ik denk dat ieder mens ook zichzelf is en gedrag kan worden beïnvloed door de omgeving. ‘Goh, je lijkt op je moeder’. Ook ik krijg dat wel te horen. Gelukkig ben ik heel blij met mijn moeder, dus is het niet erg. Maar als je zoals Jean in Augustus: Oklahoma in zo’n mafkezenfamilie groot wordt, is er niet veel hoop. Ik denk dat Jean zo snel mogelijk het huis uit moet. Dan zal ze het – met haar sterke wil – wel redden.”

___________________________________________________________________________

Dries Smits (70)
Speelt Beverly Weston, de pater familias
‘Ik ben een toerist’

Vierenhalf uur
,,Ik zit maar een kwartier in de voorstelling. Ik open en ben weg. Bizar. Het stuk duurt vierenhalf uur en wordt door dertien acteurs gespeeld die een band met elkaar opbouwen, maar ik hoor er eigenlijk niet bij. Ik ben een toerist. Vaak ben ik al thuis als het tweede bedrijf begint. Afgelopen week speelden we in Leeuwarden en Drachten. Ik woon in Eindhoven, een eind rijden. Het is fijn, op mijn leeftijd, om niet pas om half twee ’s nachts thuis te komen. Als we in de buurt van mijn woonplaats spelen, kijk ik soms de voorstelling uit. Vanuit de lichtkamer hoor. Want het is nogal vreemd om als acteur tussen het publiek te gaan zitten.”

Soap
,,Ik heb lang moeten nadenken om ja te zeggen tegen deze rol. Hij is zo kort. Maar Augustus: Oklahoma is zo’n mooi stuk. Een prachtig verhaal. We zijn inmiddels behoorlijk op elkaar ingespeeld en het is hartstikke leuk om te doen. Je merkt dat het publiek ervan geniet. De voorstelling is vaak uitverkocht. Het is soap, ook. In de zaal wordt veel gelachen. Terwijl het soms echt te erg is, te heftig, wat er gebeurt. Maar dat zie je wel vaker wanneer iemand dood gaat. Lachen en huilen liggen heel dicht bij elkaar. De lach is een uitlaatklep voor emoties.”

Acteren
,,Zo lang er maar niet op de lach wordt gespeeld. Dat is dodelijk en ik kan daar niet tegen. Nooit op de lach inspelen. Het publiek moet uitmaken of iets om te lachen is of niet. Of zoals T.S. Eliot, die ik in het stuk aanhaal, dat ooit zei: De artistieke emotie is onpersoonlijk.”

Eerste zin
‘Het leven is erg lang’. Een prachtige zin om een stuk van ruim vier uur mee te beginnen. Hoe lang ik niet met die ene zin bezig ben geweest. Hoe die te zeggen? Waarom zegt die man dat? Beverly Weston is sowieso een intrigerende man. Heel intelligent. Een gevoelige man, die het niet rooit. Een loser met een niet al te sterke ruggengraat. Een dromer ook, die de dagelijkse praktijk lastig vindt. Daar herken ik mijzelf wel in. Dat dromerige. Ikzelf bijvoorbeeld, had een wat bekendere acteur kunnen zijn. Dat was handig geweest. Ook in Nederland word je als acteur vaker gevraagd wanneer je BN’er bent. Zo werkt het. Absoluut. Maar ach. Ik heb een vrouw, ik reis graag. Dus is het ook wel weer fijn om niet al te veel te spelen.”

Zelfmoord
,,Ik heb begrip voor Beverly Weston. Hij had z’n idealen. Had dichter willen zijn, willen schrijven. Maar dat is er niet van gekomen. Hij heeft altijd last van zijn vrouw gehad, ging vreemd en is door de omstandigheden aan de drank geraakt. Maar zelfmoord? Mwah, mwah. Dat was niet nodig geweest. Ja. Het was nodig voor het drama – om de hele familie bij elkaar te krijgen. Zonder zijn dood was er ook geen Augustus: Oklahoma geweest.”

Familierituelen
,,De onontkoombaarheid daarvan. Heel herkenbaar, ook voor mij. Ik kom uit Brabant. Een katholieke, grote familie. Als de boel te verdelen valt, komt het erop aan. Enorme ruzies soms. Maar als mensen overlijden komen ook de anekdotes. Anekdotes hè. Niet praten over gevoelens. Dat oppotten, het er niet over hebben, herken ik ook wel. In Brabant is dat sterker dan in het Westen. En hoe verder je naar het zuiden gaat, hoe sterker dat wordt. Belgie…! Met alle erupties vandien.”
 
____________________________________________________________________________

Loes Luca (58)
Speelt Mattie Fae Aiken, de zus van Violet Weston

Hoge hakken
,,Oh… Maar ik kan heel goed lopen hoor, op hoge hakken! Ben het gewend. Voor Ria Eimers is deze voorstelling veel zwaarder dan voor mij. Zij moet 4,5 uur op. Ik ben niet continu op het toneel. Oké. Het voelt wel alsof je drie voorstellingen speelt op één avond. Maar het is een geweldig stuk! Zelden is zoiets op toneel vertoond. Zelden werd zo de tijd genomen om een familiedrama zo uit te werken!”

De rol
,,Die paar keer dat ik opkom. Ik mag mijn zoon uitkafferen en mijn man belachelijk maken. Er is niets leukers dan gemeen te zijn op toneel. Toen ik zuster Klivia speelde in Ja zuster Nee zuster benijdde ik de buurman altijd zo. Hij mocht gemeen zijn. Dat wilde ik ook!”

Huwelijk
,,Charlie, mijn man in het stuk, is een sulletje. Toch geloof ik dat Charlie en ik het beste huwelijk hebben van iedereen in het stuk. Hij trekt zijn eigen plan. Hij rookt af en toe een joint en de vraag is of hij in de gaten heeft dat zijn zoon niet zijn eigen zoon is. In niets laat hij merken dat hij het weet. Wij laten dat zo. We hebben het er wel over gehad hoor! Maar het voegt niets toe, wanneer je weet hoe de schrijver van het stuk het heeft bedacht. Daardoor gaan we niet ineens veel beter spelen.”

Overspel
,,Ik ga vreemd met mijn zwager en daaruit wordt mijn zoon verwekt. Ja, overspel. Ik weet niet wat jij in jouw omgeving allemaal ziet, maar hier gebeurt het overal hoor! Dit stuk is uit het leven gegrepen. Het is heel herkenbaar.”

Lachen
,,Soms lacht het publiek iets teveel. Maar ach. Vaak is dat een uiting van ongemak. We spelen niet in op de lach. Dat moet je nooit doen. Dat is gewoon niet leuk, minder spannend. Je moet je publiek niets voorkauwen. Nooit zeggen: hier moet je lachen.
Maar die lach. Soms hindert het. Er is een verschil tussen de zalen. De afgelopen dagen speelden wij in Amsterdam. Op de momenten dat er elders enorm werd gelachen, was het hier stil. Dan denk je: hé? Is er wat? Maar die mensen zijn gewoon onder de indruk van wat er op toneel gebeurt.”
,,Er is een moment, dat ik op de bank lig, over mijn man heen. Dan zegt Peter Blok: ‘Genocide lijkt in eerste instantie een goed idee’. Als je daar ligt, zoals ik, dan hoor je hoe de zaal is. Soms is er de schaterlach. Soms hoor je dat de hele zaal denkt: oh nee! Ik moet eerlijk zeggen. Dat heb ik liever dan de harde schaterlach.”

Cast
,,Ik ben gevraagd voor dit stuk. Maar ik heb niet meteen ‘ja’ gezegd hoor! Mijn eerste vraag voor een toneelstuk is altijd: wie doen er nog meer mee? Nog voor ik het script lees, wil ik dat weten. In dit geval: Tjitske Reidinga, Peter Blok… Daar kan ik mee lezen en schrijven. En Ria Eimers. Ik had nog nooit met haar gespeeld. Was zó benieuwd naar haar! En het gaat heel goed. Iedere avond als wij naast elkaar aan die grote tafel zitten, op toneel, met de hele familie. Dan kijk ik naar rechts en zie Ria. Zo goed! Dat is leuk hoor.”

Achter de schermen
,,Ook achter de schermen speelt zich een toneelstuk af. Dat ziet niemand, maar wij wel. We zijn een familie. Een surrogaatfamilie. Om vijf uur ’s avonds treffen we elkaar. Eten samen. Gaan het toneel op. Spelen. Ik zie deze toneelfamilie meer dan mijn eigen familie. Dan is het belangrijk wie er meespelen. Met wie je op pad bent. Je trekt zo lang met elkaar op. Dat moet goed voelen.”

____________________________________________________________________________

Marie-Louise Stheins (54)
Speelt Barbara Fordham.
“Ze is wel een powerlady”

Moeder
“Of ik mijn moeder word? Ja. Barbara zoekt de vader in zichzelf en vindt tot haar verbijstering haar moeder. Waar ze erg van vader hield, blijkt ze een kind van haar moeder. Op het eind gaat ze weg. Gaat ze dood? Gaat ze naar een man? Je kunt van alles bedenken. Ik weet wel wat ik zou doen, maar wat zeg ik niet. Dat moet het publiek zelf maar uitmaken. Ze is wel een powerlady. Het is natuurlijk niet zo gek dat ze zo op scherp staat. Haar man neukt met een jong meisje van twintig. Dan is het niet zo gek dat ze zich zo gedraagt.”

Lachen
“Er wordt veel gelachen in de zalen, maar dat is per plaats verschillend. Of er te veel gelachen wordt, heb ik mij ook afgevraagd. Maar de schrijvers heeft het zo gewild. Midden in de meest verdrietige scene laat hij mij nog zeer komische one-liner spreken. Hij doet dat, denk ik, om het publiek des te harder in het gezicht te trappen. Om het contrast tussen ernst en humor nog scherper te maken. Lachen is een ontsnapping en een ontlading.”

Viereneenhalf uur
“Is ook wel nodig. Je moet kennismaken met dertien personages, dat vraag gewoon even. Maar het voelt niet als lang. Dat mensen na afloop zeggen dat de tijd om is gevlogen, verbaast mij niks. Het is ook zo’n ongelooflijk mooi stuk. Die verhaal over liefde en mede-menselijkheid wil iedereen dolgraag spelen. Ik ben gevraagd door regisseur Antoine Uitdehaag. Ik heb tien, vijftien jaar met hem gewerkt bij het Nationale Toneel. Zodra hij het in handen had, schijnt hij gezegd te hebben: ‘Marie moet Barbara spelen’. Was dit maar dagelijkse kost.”

Herkenning
“Herkenbaarheid is de sleutel tot dit stuk. Iedereen herkent wel iets in de verhoudingen tussen de vader en moeder, broers en zussen. Het gaat om onverwerkte emoties en het menselijk tekort en onvermogen. Je hoort mensen naderhand zeggen: ‘Zij lijkt zo op mijn moeder’ of  ‘Ik ga toch mijn zus weer eens bellen’. Prachtig natuurlijk.”

Soap
“Augustus Oklahoma hoort bij deze tijd en is van alle tijden. Al kun je inderdaad zeggen dat dit soort stukken, kijk ook naar De Familie Avenier van Maria Goos, nu relatief vaker te zien is. Een saga rond een familie. Toch wel iets meer dan een soap. Het lijkt erop dat we weer meer stilstaan bij de vraag waar we staan in het leven. En dan met name in relatie tot de mensen direct om ons heen.”

 ___________________________________________________________________________

Noah Blindenburg (26)
Speelt Johnna Monevata, hulp in de huishouding

“Ik ben de oren en ogen van het huis”

Buitenstaander
“Ik woon in de dienstbodekamer op zolder. Ik heb geen lid van de familie, maar de inwonende hulp in de huishouding, aangenomen door Beverly Weston. Hij zocht iemand om te zorgen voor Violet. Beverly en ik krijgen een bijzondere band. Omdat ik geen familie ben, blijf ik de buitenstaander in het geheel. Johnna laat zich niet gek maken door de onrust. Zij heeft iets heel aards, ze heeft de innerlijke rust die de familie niet heeft.”

Beschaving
“Johnna is in het stuk de enige die niet bevooroordeeld is. Ze doet vol overgave en op bescheiden wijze haar werk. In die zin is ze de vertegenwoordiger van de beschaving die bij de familie ver te zoeken is. Een jonge vogel. Ze is de ogen en oren van het huis. Omdat ze in de zolderkamer zit, bekijkt Johnna de familie van een afstand. Al hoort ze er wel bij, zo eet ze bijvoorbeeld gewoon mee.”

Droom
“Ik ben twee jaar geleden afgestudeerd en dan nu deze rol mogen spelen, ik ben héél gelukkig. Als je zie met wie ik speel, deze acteurs brengen zo’n berg aan ervaring mee. Het is een zeer mooie rol bovendien. Een droom die werkelijkheid wordt.” Viereneenhalf uur“Ik ervaar het niet zo, ik vind het niet lang. Gedurende het stuk kom ik langs zo veel kleine details. Ik denk vaak: zijn we hier al? Ik ben viereneenhalfuur alert.”

Tijdloos
“Augustus Oklahoma is tijdloos, omdat het handelt om familieverbanden en –verhoudingen. Over ziektes, huwelijken die stuklopen, puberproblemen. Het heeft daarmee altijd actualiteit. Het spreekt mensen aan die zoekende zijn naar wat zij willen. Dat zie ik heel sterk in deze familie.

Sympathie
“Als ik een andere rol mocht spelen, eventueel over een tijdje, is het Karen. Opvallend hoe iedereen zich aangetrokken voelt tot een ander personage. Dat hoor je overal. Heeft ook te maken met de verschillende emoties waar zij doorheen gaan.” 
____________________________________________________________________________

Foto's: Leo van Velzen